Merkel kijkt in Straatsburg niet verder dan december

Europees Parlement In een toespraak in Straatsburg keek Merkel, onthecht, vooral terug. Op vragen over de lange termijn ging ze niet in.

Merkel vlak voor haar toespraak dinsdag in het Europees Parlement Foto FREDERICK FLORIN/ AFP

Hoe krachtig is Angela Merkel nog? Het is de vraag die de Europese Unie bezighoudt sinds de Duitse bondskanselier twee weken geleden aankondigde dat haar einde als regeringsleider nadert.

Dinsdag gaf ze een aanwijzing. In een toespraak voor het Europees parlement in Straatsburg deed ze geen nieuwe voorstellen, keek uitgebreid terug op de afgelopen elf jaar en gaf een stichtelijke boodschap mee voor de toekomst van Europa: „Nationalisme en egoïsme mogen nooit meer een kans krijgen in Europa, tolerantie en solidariteit zijn onze gemeenschappelijke toekomst.”

Het bleek, zo algemeen geformuleerd, een uitnodiging aan Europarlementariërs om te beginnen over concrete problemen rond rechtstaat, persvrijheid en democratie.

De liberale fractieleider Guy Verhofstadt koos Hongarije. Daar moet de Centraal-Europese Universiteit op 1 december zijn deuren sluiten, door nieuwe wetgeving van de regering. Premier Viktor Orbán, een Europese partijgenoot van Merkel, ziet de universiteit als een vijand. Verhofstadt trok een vergelijking met de „laatste universiteit” die in Europa gedwongen gesloten werd: in 1943 in Oslo, tijdens de nazibezetting.

Wat ging Merkel er in de raad aan doen? Ze gaf geen antwoord. Zaken doen regeringen – inderdaad - in de Europese raad, met andere regeringen, niet in het Europees Parlement.

In Straatsburg komen regeringsleiders bij toerbeurt langs om te praten over „de toekomst van Europa”. Deze zomer gebruikte Mark Rutte de gelegenheid om zijn ‘bekering’ tot Europa te belijden. Emmanuel Macron probeerde in april enthousiasme los te maken voor zijn programma om Europa te hervormen.

Lees ook: Angela Merkel probeert zelf de regie te houden over het einde

Ziel van Europa

Merkel haalde in Straatsburg vooral herinneringen op en verdedigde haar erfenis. Elf jaar geleden stond ze er voor het eerst als bondskanselier. Toen noemde ze tolerantie al „de ziel van Europa”. Nu liep ze langs wat er sindsdien is gebeurd. Zoals de eurocrisis: het bewijs dat „solidariteit tot het DNA van Europa behoort”. Er was een vleugje zelfkritiek over haar aanpak van de migratiecrisis in 2015: „We hebben er toen te lang over gedaan om de vluchtelingencrisis als een gemeenschappelijke opgave voor Europa te beschouwen.”

Terugkijkend kwam Merkel ook terecht bij Orbán, in reactie op vragen uit het parlement over migratie – een van de onderwerpen waar haar Hongaarse partijgenoot haar al jaren hard over aanvalt. Merkel herinnerde er dinsdag aan dat zij Orbán in 2015 geholpen had bij het opvangen van migranten toen hij daarom vroeg: ook hij kon op Duitsland rekenen toen het nodig was. Het klonk niet als polemiek, maar als een voorbeeldje uit het verleden ter illustratie van Merkels lessen voor de toekomst: solidariteit is in haar ogen „het overwinnen van nationaal egoïsme”.

Begin december kiest haar partij CDU de opvolger van Merkel als partijvoorzitter. Wie dat wordt, zal bepalen hoe lang ze nog blijft als bondskanselier. Dat kan nog tot het einde van haar termijn zijn, in 2021. Maar na haar optreden in het Europees Parlement weet Europa: de bondskanselier kijkt voorlopig niet verder dan december.

Ze liep plichtsgetrouw de hervormingen langs die vóór die tijd op de agenda staan, in de eurozone, voor het migratiebeleid. Ze pleitte ook voor enige zaken op de veel langere termijn, zoals een Europees leger. Maar toen Esther de Lange van het CDA vroeg hoe ze dat voor zich zag, kwam daar geen antwoord meer op.

    • René Moerland