Orwa Nyrabia: „Ik ben ervan overtuigd dat de documentaire een van de meest geschikte middelen is om onze verhouding tot de werkelijkheid te onderzoeken.”

Foto Merlijn Doomernik

‘Elke schurk heeft een verhaal’

Orwa Nyrabia De nieuwe artistiek directeur wil van IDFA een divers festival maken, dat ongemakkelijke debatten aangaat. „Waar geen dialoog mogelijk is, dreigt altijd geweld.”

Orwa Nyrabia, de nieuwe artistiek directeur van IDFA, is geen onbekende van het festival. Begin dit jaar volgde hij festivaloprichtster en documentaire-icoon Ally Derks op. Nyrabia (40) is afkomstig uit Syrië en was producent van Return to Homs; een film over de burgeroorlog in zijn vaderland, die vijf jaar geleden IDFA opende. Nyrabia was ook actief op het festival als jurylid en gastprogrammeur.

„Ik heb uiteenlopende dingen gedaan in mijn leven”, vertelt Nyrabia, in het Amsterdamse kantoor van IDFA. „In het verleden heb ik gewerkt als acteur en assistent-regisseur bij speelfilms. Ik ben een tijd journalist geweest. Uiteindelijk ben ik documentaires gaan produceren en heb ik met mijn vrouw, Diana El Jeiroudi, het documentairefestival Doc Box opgericht in Syrië.”

Lees ook over de documentaire die in kaart brengt hoe onderzoekscollectief Bellingcat te werk gaat

De liefde voor film en documentaire is voor Nyrabia de rode draad. „Ik geloof in de documentaire als cinema, ook al is het idee van wat cinema is altijd aan verandering onderhevig. Ik ben ervan overtuigd dat de documentaire een van de meest geschikte middelen is om onze verhouding tot de werkelijkheid te onderzoeken. Daar wil ik me graag op richten. In wat voor beroep komt eigenlijk op de tweede plaats. Dat kan als producent zijn, maar ook als criticus of als artistiek directeur van dit festival.”

Nyrabia erft een goedlopend festival. IDFA verkocht vorig jaar zo’n 285.000 kaartjes – wel aan een verouderend publiek – en het festival ontvangt jaarlijks zo’n 3.000 professionele bezoekers uit de documentairewereld. Nyrabia: „Wij maken op kantoor soms de grap dat zelfs mensen die ontevreden zijn over IDFA naar het festival moeten komen om er met elkaar over te kunnen klagen; zo’n centrale rol speelt IDFA in de documentairewereld. Ally Derks is ook internationaal een grote inspiratiebron geweest voor mensen die in hun eigen land een documentairefestival wilden oprichten.”

Toch zijn er altijd verbeteringen mogelijk. Nyrabia: „Ik ben altijd kritisch. Als ik ergens kom waar geen kritiek wordt geuit, raak ik achterdochtig. Als je kritisch bent moet je ook de verantwoordelijkheid willen nemen om te laten zien wat er beter kan. IDFA biedt nu een geweldige mogelijkheid aan documentairemakers om elkaar te ontmoeten, te debatteren en zaken te doen. Maar IDFA zou de ambitie moeten hebben om meer te zijn dan alleen een platform. Het festival zou ook een richtinggevende, leidende rol op zich moeten nemen.”

Mannelijk perspectief

‘Inclusiviteit’ staat hoog in het vaandel, zowel wat gender betreft als landen van herkomst van filmmakers. „We zien veel meer films over Afrika dan dat we films uit Afrika zien. We moeten actief zoeken naar films uit delen van de wereld die weinig aandacht krijgen. Dat kunnen ook films zijn die wellicht niet volledig voldoen aan wat we van oudsher van een documentaire verwachten. Dat kan juist verrijkend zijn.”

De positie van vrouwelijke filmmakers is ook een punt van aandacht. Niet alleen in kwantitatief opzicht – hoeveel vrouwen krijgen de kans films te maken en te vertonen – maar vooral ook inhoudelijk. „Ons idee van wat een goed, spannend, dapper verhaal is voor een documentaire is vaak nog heel mannelijk gekleurd. Ik heb zelf ook zulke films gemaakt. Ik ben daar ook helemaal niet tegen. Maar wat een heroïsch verhaal is kan vanuit een vrouwelijk perspectief wel eens iets heel anders betekenen.”

Lees ook het portret van de Tsjechische documentairemaker Helena Trestíková, de hoofdgast van IDFA

Nyrabia nodigde de Praagse regisseur Helena Trestíková dit jaar uit als hoofdgast. „Zij is een echte grootheid. Dat is voor mij evident. Maar ik merkte dat niet zoveel mensen hier van haar hebben gehoord. Dat verbaasde me. Dat komt niet alleen doordat ze een vrouw is, maar ook door de geografische afstand. Hoe groot is de afstand van Nederland tot Tsjechië nu helemaal? Minder dan duizend kilometer. Toch is ze hier niet zo bekend. Voor mij is het een enorm genoegen om haar werk te kunnen introduceren. Wat is er mooier dan iemand te kunnen laten kennismaken met een geweldige filmmaker? Dat geeft me veel vreugde.”

Woede en dialoog

Uitsluiting en marginalisering leiden tot veel woede bij filmmakers over de hele wereld, heeft Nyrabia opgemerkt. „Als zich een belangrijk verhaal voordoet in Sierra Leone, is de kans groot dat er meteen vijf documentairemakers op duiken uit Europa en de Verenigde Staten. Maar een filmmaker uit Sierra Leone zelf komt er vaak niet tussen. Het perspectief van een filmmaker uit het land zelf kan onze ogen op een heel andere manier openen. We hebben zowel het perspectief van binnen als het perspectief van buiten nodig. Dan kan er een dialoog ontstaan en blijven we niet vastzitten in onze bubbels.”

Die dialoog mag wat Nyrabia betreft best ongemakkelijk zijn. „Kijk naar de opkomst van extreem-rechts in Europa. Heb ik echt films nodig die me keer op keer willen vertellen hoe slecht extreem-rechts is? Ik geloof niet dat dat zinvol is. Als de filmgeschiedenis iets leert, is het dat de schurk altijd een verhaal heeft; een context en een achtergrond. Als we dat niet willen laten zien, dreigen we in propaganda te vervallen. Als toeschouwer wil ik begrijpen waarom iemand afschuwelijke keuzes maakt, ook als ik die keuzes afkeur.

Welke films zijn niet te versmaden dit jaar op IDFA? Een lijst met negen niet te missen documentaires

„Ik heb vrienden in Duitsland die niet meer met familieleden praten omdat ze op Alternative für Deutschland hebben gestemd. Ik kan daar best inkomen, ik zou daar zelf ook boos over zijn. Maar brengt ons dat ook een stap verder?

„Er is momenteel zoveel woede en geweld in de wereld, ook in Europa. Niet zozeer fysiek geweld, vooral verbaal geweld tussen groepen over en weer. Ik maak me daar zorgen over. Waar geen dialoog tot stand komt, dreigt altijd geweld. In mijn eigen land heb ik dat van dichtbij kunnen zien. Documentaires kunnen beter dan bijna elk ander medium bijdragen aan het ontstaan van een dialoog met respect en empathie.”

    • Peter de Bruijn