Recensie

Elke campagne was een deuk in Michelle Obama's ziel

Recensie

De dinsdag verschenen memoires van Michelle Obama snijden door de ziel. De ‘machtigste vrouw ter wereld’ werd geplaagd door twijfel.

Michelle Obama bezocht haaroude middelbare school in Chicago, thuisstad van de Obama’s, om de promotietour voor haar boek af te trappen. Er zijn direct 24 vertalingen verschenen. Foto Scott Olson/Getty Images/AFP

De ideale recensent van Becoming zou van Mars moeten komen. Die zou blanco gaan lezen in de autobiografie van Michelle Obama. Zou zich niet herinneren dat zij de eerste zwarte First Lady was, en dat ze samen met de eerste zwarte president van de Verenigde Staten in het Witte Huis niet alleen nadacht over de toestand in het land en in de wereld, maar ook over de opvoeding van twee jonge dochters en hun troosthondje.

De alien zou onwetend zijn van het voorschot van 65 miljoen dollar dat de Obama’s voor hun memoires hadden gekregen, zich niets aantrekken van de 24 simultaanvertalingen en de rocksterrentournee waarmee het boek de wereld in geblazen wordt, langs stadions met plek voor tienduizenden mensen. En zich om te beginnen afvragen wat de titel betekent en, tegen de tijd dat in het boek de naam van Donald Trump valt, zelf wel kunnen concluderen hoe groot het verschil is tussen de ene president en de andere.

De titel is onthullend. De dubbele woordbetekenis (zowel ‘gepast’ als ‘aan het worden’) is door de Nederlandse uitgever omzeild met het generieke Mijn verhaal. Michelle Obama legt haar titel uit als: ik heb mij in mijn leven al zo veel ontwikkeld en ben, 54 jaar oud, nog altijd niet uit-veranderd. Daar zit het praktische optimisme in dat de Amerikaanse pionierscultuur tekent.

Maar juist de bijklank van ‘gepast’ is programmatisch voor het boek. Twijfel of ze wel mag doen wat ze wil, en of zal worden geaccepteerd dat zij het wil. Die twijfel is gevoed door de nichtjes die ooit aan de tiener Michelle vroegen: „Hoe komt het dat jij als een wit meisje praat?” Door de decaan die achteloos zei: „Ik weet niet of jij wel Princeton-materiaal bent.” Door een gezegde uit de zwarte gemeenschap: „Je moet twee keer zo goed zijn om de helft te bereiken.” De twijfel draagt ze altijd mee. Op sleutelmomenten vraagt ze zich af: „Ben ik goed genoeg?” Uiteindelijk, net voor ze het Witte Huis zal betreden, antwoordt ze zichzelf: „Ja, dat ben ik.”

Met enige tegenzin

Je hoeft geen psycholoog te zijn om door dat stellige antwoord heen de twijfel te zien, en de boosheid die deze in haar wekt. Vaak blijft het onderhuids: over hoe de wereld in elkaar zit, dat een zwarte vrouw als zij, slim en succesvol, zich steeds gedwongen voelt zich vragen te stellen die een witte man ’s ochtends van zijn colbertje schuiert.

Hier moeten we voorzichtig zijn met interpreteren, want de schrijfster verzet zich, met recht, tegen de dominant-mannelijke, witte blik op haar wezen. Ze schrijft: „Sinds ik met enige tegenzin in het openbare leven stapte, ben ik opgehemeld als de machtigste vrouw ter wereld en neergehaald als een ‘boze zwarte vrouw’. Ik heb die mensen die me zo neerhaalden altijd willen vragen welk deel van die uitdrukking hen het meest stoorde: was het ‘boos’ of ‘zwart’ of ‘vrouw’?”

En toch. Michelle Obama laat vaak openhartig zien dat ze boos is in haar boek. Ze richt haar boosheid vooral, ingehouden, op haar grote liefde: de man die haar met de eerste kus van de wereld sloeg, die attent, verstandig, atletisch is en trots op haar en hun kinderen. Maar die zo van haar verschilt dat het haar pijn doet. Hij, met zijn „ontspannen Hawaïaanse wijze”, krijgt dezelfde vragen als zij, maar raakt er niet door uit zijn evenwicht. Hij is nonchalant en zelfverzekerd, komt altijd te laat. Als hij weer eens opbelt en „Bijna thuis!” roept, dan is dat geen geografische aanduiding, schrijft zijn vrouw subtiel, maar een geestestoestand, een uitdrukking van optimisme. Want hij stopt onderweg even gemakkelijk voor een werktelefoontje of bij de sportschool. Zij heeft dan met de kinderen gegeten en ligt „woedend” in bed.

Zijn keuze voor een politiek leven is haar van meet af aan een raadsel. „Ik had weinig op met politici (..) gepantserd, traag, dik van eigenbelang.” Voor de Michelle-fans heeft ze dan ook een definitieve boodschap: ik zal nooit president worden.

In vijf jaar tijd voert haar man elf campagnes. En elke keer dat hij een stapje hoger wil reiken, schrijft Michelle Obama dat zij het niet wilde en dat hij het toch deed. „Elke campagne was een deukje in mijn ziel, in mijn huwelijk.” Op tal van pagina’s noteert ze hoe moeilijk het is hem te delen, wat een opoffering dat was. Wat een droevige ironie dat Obama is opgevolgd door een man die bovenaan zijn presidentsagenda heeft geschreven: alles ongedaan maken wat mijn voorganger heeft gedaan. Zij zal Trump, schrijft ze, nooit vergeven voor het verspreiden van de leugens over Obama’s afkomst.

Zo snijdt het boek 426 pagina’s lang door de ziel – hoe vaardig er ook de gebruikelijke positieve elementen uit de Amerikaanse dramaturgie doorheen zijn gesneden. Het is het levensverhaal van een zwart stadsmeisje, dat opgroeide in een eenvoudig maar liefdevol gezin, het geluk van haar leven vond in een man die ze uiteindelijk met 300 miljoen Amerikanen en een groot deel van de wereldbevolking moest delen. Of haar rusteloze man daar inderdaad minder problemen mee had dan zijzelf, zullen we lezen in de memoires die Barack Obama nog aan het schrijven is. Er valt heel wat uit te deuken.

    • Bas Blokker