Trump is degene die alleen staat

Internationale samenwerking

Bij de herdenking van het 100-jarige einde van WO I probeert de Franse president Macron nieuwe bruggen te slaan.

De Amerikaanse president Donald Trump bezoekt de Amerikaanse begraafplaats in Suresnes, bij Parijs, terwijl andere leiders een vredesconferentie bijwonen. Foto Carlos Barria / Reuters

De acteurs op het wereldtoneel waren rolvast zondag. Terwijl de Franse president Emmanuel Macron naast bondskanselier Angela Merkel de herdenking van het 100-jarig einde van de Eerste Wereldoorlog aangreep om de noodzaak van internationale samenwerking te benadrukken, koos Donald Trump zijn eigen weg.

De Amerikaanse president liep ’s ochtends niet zij aan zij met zo’n zeventig staatshoofden en regeringsleiders die te voet over de Champs-Élysées de laatste meters naar de Arc de Triomphe aflegden – een beeld dat herinneringen opriep aan de mars van wereldleiders in Parijs na de terreuraanslagen in januari 2015. Ook bleef hij weg van de door Macron geïnitieerde grote vredesconferentie in de middag.

Het slotstuk van vier jaar herdenken van de ‘Grote Oorlog’ tussen 1914 en 1918 begon voor de wereldleiders met een ontvangst op het Élysée, het Franse presidentieel paleis. Van daar gingen ze met bussen naar de Champs-Elysées voor een ceremonie met militaire luister, door scholieren voorgelezen teksten van soldaten uit de oorlog in het Frans, Duits, Engels en Chinees en muziek. Trump kwam op eigen gelegenheid. De Russische president Vladimir Poetin arriveerde vervolgens met enige vertraging en stak breed lachend een duim op toen hij zijn Amerikaanse collega zag zitten. Poetin schoof later wel prominent aan bij het vredesforum met onder anderen ook VN-chef António Guterres.

Beknopte geschiedenisles

Macron koppelde net als vorige week tijdens een herdenkingstour door Noord-Frankrijk de actualiteit aan het bloedige verleden. Hij verdedigde een multilaterale wereldorde als alternatief voor „teruggetrokkenheid, geweld en dominantie”.

Franse patriotten, zei de president, vochten in de oorlog om „universele waarden” te verdedigen. „Dat is precies het tegenovergestelde van een volk dat alleen naar zijn eigen belangen kijkt”, zei hij. „Want patriottisme is het tegenovergestelde van nationalisme. Nationalisme is verraad daarvan”, zei de president in wat een beknopte geschiedenisles over internationale samenwerking leek te worden.

Lees ook: Wereldleiders in Parijs bijeen om einde WO I te herdenken

Nadat Europa „zich bijna suïcideerde”, werd een wereld geschapen „waarin de vriendschap tussen volkeren het wint van oorlogspassies”, zei hij. „Dat is op ons continent de afgedwongen vriendschap tussen Duitsland en Frankrijk genoemd. Dat noemen we de Europese Unie (…), dat noemen we de Verenigde Naties.”

Macron, die in 2017 verkozen is op een zeer pro-Europese agenda, heeft zich opgeworpen als belangrijkste westerse pleitbezorger van de na de Tweede Wereldoorlog tot stand gekomen wereldorde. Na Trumps ‘America First’ nam hij initiatieven om het klimaatverdrag van Parijs en het nucleaire akkoord met Iran na de Amerikaanse terugtrekking te redden. Met charme en Realpolitik poogde hij de lijnen met Trump open te houden.

Maar het nieuwste bezoek van de Amerikaanse president aan Parijs begon gespannen toen hij vrijdagavond twitterde dat hij Macrons inspanningen om tot een Europees leger te komen „erg beledigend” vond. Macron, schreef Trump, zou gezegd hebben dat dat leger Europa moet beschermen tegen Rusland, China én de Verenigde Staten. „Misschien dat Europa eerst zijn deel aan de NAVO kan betalen, dat grotendeels door de VS gesubsidieerd wordt.”

Dat was niet helemaal wat Macron bij radiozender Europe 1 had beweerd (hij zei dat Europa niet meer kon varen op bescherming van de VS), maar Macron liet op CNN weten dat hij liever „directe discussies” voert dan „diplomatie via tweets”. Hij zei het met Trump eens te zijn dat Europeanen meer aan de NAVO-begroting moeten bijdragen, maar dat dat niet betekent dat zij Amerikaanse wapens gaan kopen. Hij lunchte zaterdag met de Amerikaanse president in Parijs.

Oud slachthuis

Met het ‘Paris Peace Forum’ in de middag liet Macron, symbolisch gestut door een groot aantal Europese en Afrikaans leiders en verder onder meer de Canadese premier Justin Trudeau, zien dat niet hij maar Trump alleen staat. In een tot conferentiehal verbouwd oud slachthuis in het noordoosten van Parijs, gunde hij Merkel symbolisch de openingstoespraak. „Vrede is geen vanzelfsprekendheid”, zei zij. En: „Het is makkelijker internationale organisaties af te breken dan ze weer op te bouwen.”

Tot en met dinsdag komen op het Forum vertegenwoordigers van regeringen, van bedrijven en maatschappelijke organisaties in kleine workshops samen om te praten over leemtes in het huidige multilaterale bouwwerk met actoren die normaal in bestaande VN-gremia geen stem hebben.

Dat gaat bijvoorbeeld om de beheersing van nieuwe technologie: de strijd tegen cybercrime, tegen digitale verkiezingsmanipulatie of nepnieuws. Secretaris-generaal Guterres pleitte zondag al voor regels voor het gebruik van kunstmatige intelligentie bij wapensystemen.

Het vredesforum, dat grotendeels door het bedrijfsleven gefinancierd is, moet een jaarlijks terugkerend evenement worden, zoals ‘Davos’ dat is voor de economie, zegt het Élysée. Het moet tot „concrete acties” leiden voor een „gemoderniseerd multilateralisme”. Want: „oude demonen zijn terug van weggeweest”, zei Macron in de ochtend al in de kou bij de Arc de Triomphe – waar ook premier Rutte aanwezig was. ’s Middags klonk hij terugblikkend op de grote herdenking nog dreigender. „Was dit een laatste moment van eenheid voordat de wereld in een nieuwe wanorde belandt?”

    • Peter Vermaas