Opinie

    • Hubert Smeets

Gandzjoeks dood: cynisme knevelt de Oekraïense jeugd

De vaandeldragers van de Maidan-revolutie lopen steeds meer gevaar, ziet Hubert Smeets. Zo lijkt Oekraïne meer op Rusland dan sommigen hopen.

Activiste Gandzjoek hield vanaf haar ziekbed een toespraak voor haar medestanders. Foto OLEKSANDR SINITSA / EPA

Oekraïne onderscheidt zich graag van Rusland. Waar Rusland een traditie kent van slavernij – vlak voor de afschaffing in 1861 werd het Rijk (74 miljoen inwoners) bevolkt door 23 miljoen particuliere lijfeigenen en 23 miljoen staatshorigen – kan Oekraïne bogen op een vrijere boerenstand. Rusland heeft onderdanen, Oekraïne burgers. Rusland is zo gedoemd tot autoritaire macht. In Oekraïne moet een burgermaatschappij wortel kunnen schieten.

Dat laatste leek te gebeuren, toen studenten in november 2013 in Kiev gingen protesteren tegen het besluit van president Janoekovitsj het associatieverdrag met Europa op de valreep de nek om te draaien. Hun Euromaidan oogde als een maatschappelijk middenveld in wording. Er ontloken burgerinitiatieven, van gaarkeukens tot uitgewerkte wetsvoorstellen.

Na de val van Janoekovitsj zou deze civil society de corrupte cliëntelistische patronagedemocratie van onderop uithollen, was toen de hoop.

IJdele hoop. De vaandeldragers van toen lopen zelfs steeds meer gevaar voor eigen leven. Zondag overleed burgeractiviste Katja Gandzjoek (33), een journalist uit Cherson die van corruptiebestrijding haar levenswerk had gemaakt, aan de verwondingen van een zwavelzuuraanval eind juli. Wie zijn de moordenaars? Lokale maffiosi, die het te heet onder de voeten werd? Fascisten, die voor de presidentsverkiezingen in 2019 chaos willen scheppen? Pro-Russische extremisten, die het niet kunnen verkroppen dat Gandzjoek c.s. de separatisten in het stof lieten bijten, toen die in 2014 probeerden de macht te grijpen in Cherson, de laatste benzinepomp voor de geannexeerde Krim? Staatsfunctionarissen, die geen pottenkijkers willen terwijl zij samenspannen met ondernemers om zichzelf te verrijken? Alles is denkbaar.

Intussen deed de Oekraïense justitie bijster weinig de daders op te sporen en te vervolgen. Sterker, er is een patroon zichtbaar. Een reeks activisten is afgelopen vijf jaar het slachtoffer geworden van geweld. Voor haar dood maakte Gandzjoek een lijst van 55 burgers die afgelopen anderhalf jaar in elkaar zijn geslagen of erger. Op die lijst staan corruptie-onderzoekers, milieuactivisten en journalisten.

De laatsten zijn al langer vogelvrij. In 2015 werd de poetinistische journalist Oles Boezina vermoord, in 2016 de anti-poetinist Pavel Sjeremet. De zaken zijn nooit opgehelderd. In het onderzoek naar de moord op Sjeremet maakte de geheime dienst SBOe er een nog groter potje van dan in de zaak-Gandzjoek.

De vraag is of de dood van Gandzjoek een keerpunt wordt of juist cynisme aanwakkert. Procureur-generaal Loetsenko, die ooit in een interview met deze krant zei dat Oekraïne lijdt aan het „narcisme van de kleine leiders”, deed alsof hij het eerste wil en diende woensdag zijn ontslag in bij president Porosjenko. Laat die zijn trouwe hoofdaanklager ook gaan? Loetsenko heeft hem jaren uit de wind gehouden. Gandzjoeks medestanders gaven geen cent voor de oprechtheid van het ontslag.

Maar hebben ze de macht om de boel te kantelen? Volgens de in Kiev wonende Nederlandse slavist Tobias Wals zal de jeugd, die in 2013/2014 de Euromaidan droeg, nu vijf jaar later niet op herhaling gaan. Het ligt eerder voor de hand dat jongeren de civil society de rug toekeren of het land verlaten. In beide gevallen kunnen de oligarchische elites in Oekraïne verder hun gang gaan, aldus Wals.

Als dat gebeurt, is het verschil tussen Rusland en Oekraïne op de keper beschouwd toch minder groot dan de Oekraïense patriotten hoopten.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.
    • Hubert Smeets