Merkel bijna weg, EVP schuift al iets richting Orbán

Congres Europese Volkspartij

CSU-politicus Weber is donderdag door de Europese christendemocraten gekozen als topkandidaat voor de opvolging van commissievoorzitter Juncker. De keuze voor hem betekent dat het rechtsere geluid luider wordt in de EVP.

De Duitse Manfred Weber (links) troefde donderdag de Fin Alexander Stubb (rechts) af als topkandidaat voor het voorzitterschap van de Europese Commissie. Foto Markku Ulander / AP

Daar staat ze dan, de vrouw die haar afscheid heeft aangekondigd, maar nog niet gaat. Op deze grijze novemberdag applaudisseren meer dan 2.000 christendemocraten van zo’n 50 Europese partijen, verenigd op het congres van de Europese Volkspartij in Helsinki, minutenlang voor Angela Merkel. „Wees maar voorzichtig”, tempert de Duitse bondskanselier ontspannen. „Jullie weten nog helemaal nog niet wat ik ga zeggen.”

Maar ‘haar’ Europeanen hebben zich niet vergist: de lange Europese afscheidstournee van Merkel is deze donderdag begonnen, nauwelijks een week nadat ze haar vertrek in december als voorzitter van het CDU aankondigde, en het einde van haar bondskanselierschap in uiterlijk 2021.

Merkels boodschap in Helsinki is vooral een waarschuwing voor de toekomst: Europa, blijf samenwerken. „Als de een verliest, wint de ander niet”, zegt ze. De Europese samenwerking staat in haar ogen voor een test nu de EU het in de wereld moet opnemen tegen Rusland, Amerika en China, terwijl tegelijk de opkomst van nationalisten bij verkiezingen de verhoudingen op het continent bedreigt. „Nu zullen we zien of Europa echt wat van het verleden heeft geleerd”, zegt ze, verwijzend naar het oorlogsverleden.

Merkel was niet de hoofdrol toebedeeld op dit Europese partijcongres: die was weggelegd voor het Europese boegbeeld van de EVP bij de Europese parlementsverkiezingen volgend jaar mei. Een uur na Merkels speech kozen de afgevaardigden van de vijftig partijen daarvoor de 46-jarige Beierse christendemocraat Manfred Weber.

Weber, op dit moment fractieleider van de EVP in het Europees Parlement, wordt hun ‘topkandidaat’. Dat betekent dat hij nu officieel de eerste gegadigde is van Europees centrum-rechts om Jean-Claude Juncker volgend jaar op te volgen als voorzitter van de Europese Commissie.

Webers voornaamste concurrent om door het Europees Parlement voor die baan te worden voorgedragen is Frans Timmermans, die in december wordt bevestigd als de sociaal-democratische kandidaat. Volgens peilingen blijft de EVP de grootste partij, zodat voor Weber de komende jaren een belangrijke Europese rol in het verschiet lijkt te liggen.

Maar in Helsinki valt vooral iets anders op: hoe de partij al bezig is met een verhaal voor het post-Merkeltijdperk. Het lijkt geen toeval dat juist Weber daar in Europa mede vorm aan geeft. Hij maakt deel uit van de top van de CSU, de Beierse zusterpartij van Merkel, die haar al jaren tot een hardere opstelling over migratie probeert te dwingen.

Net als Merkel wil Weber een Europese „bruggenbouwer” zijn, naar eigen zeggen. Maar hij is conservatiever dan zij. Hij heeft het minder over de Europese Unie als vredesbrenger, maar wil Europa vooral „dichter bij de mensen” brengen. Daarvoor moet de Unie zijn buitengrenzen „weer onder controle krijgen”, zegt hij. Europeanen moeten zich „beschermd” en „thuis” voelen, onder meer door nadruk op een Europees veiligheidsbeleid en betere leefomstandigheden.

Over de Europese Unie als antwoord op het oorlogsverleden van Europa zul je Weber minder horen. De nieuwe generatie zoekt een centrumrechts antwoord op de opkomst van nationalistische partijen. Zij wil vooral afrekenen met de erfenis van Merkels ‘Wir schaffen das’ in de vluchtelingencrisis in 2015.

Europees centrum-rechts verliest in veel landen verkiezingen. In onder meer Italië, Frankrijk is zij gemarginaliseerd en voorbij gestreefd. Niet alleen door nationalistische oppositie, maar ook binnen de eigen politieke familie wordt de afkalvende steun in verband gebracht met een te zacht optreden van Merkel in de vluchtelingencrisis in 2015.

Lees ook: De Europese stoelendans is begonnen

Straatvechter Orbán

Zelfbenoemd kampioen van die kritiek uit eigen kring is in Europa al jaren Viktor Orbán, met Merkel de andere nog zittende Europese regeringsleider die is komen bovendrijven na de val van de Muur in 1989. Maar waar bruggenbouwer Merkel haar vertrek heeft aangekondigd, is straatvechter Orbán van plan voorlopig nog te blijven. Hij is dit voorjaar voor nog eens vier jaar herkozen, en werkt hard aan de opbouw van een ‘illiberale democratie’, zoals hij dat noemt, die de macht van zijn partij Fidesz nog vele jaren moet garanderen. Daarvoor snijdt hij ook in de rechtsstaat en beperkt vrijheden van pers, meningsuiting en onderwijs.

Dit najaar stemde een deel van de EVP, waaronder Weber, in het Europees Parlement voor het in gang zetten van een strafprocedure tegen Hongarije die zou kunnen leiden tot het ontnemen van stemrecht in Europa. Maar sindsdien is er nog niet veel veranderd.

Juist donderdag kwam een nieuwe noodkreet naar buiten van Michael Ignatieff, de voorzitter van de Central European University. Hongarije dwingt deze universiteit uit Hongarije te verhuizen, omdat de regering haar als vijand ziet. De Europese Commissie heeft het Europese Hof ingeschakeld, maar de uitspraak laat op zich wachten, en Ignatieff vraagt Europa nu opnieuw om hulp.

In Helsinki gingen de Europese christendemocraten hier grotendeels aan voorbij. Weber en andere leiders lieten weten Fidesz binnen de partij te willen houden. Volgens Weber is over grondrechten „geen compromis mogelijk”, maar hij wil daarover „in gesprek” blijven met Orbán, niet de banden doorsnijden.

De omgang met Orbán was het belangrijkste campagnethema in de interne kandidatenstrijd die Weber voerde om de christendemocratische topkandidaat in Europa te worden. Zijn tegenstrever, de meer liberale Finse ex-premier Alexander Stubb, voerde vooral campagne tegen Orbán, die hij uit de EVP wilde zetten.

Stubb kwam niet ver. Weber won de stemming met een ruime meerderheid: 79, 2 procent. De EVP nam wel een motie aan voor het respecteren van de „fundamentele waarden” van democratie, rechtsstaat en grondrechten. Maar daarin werd Hongarije niet genoemd. Orbáns partij Fidesz stemde er zelfs voor: partijleden lieten weten zich niet aangesproken te voelen.

Orbán zelf hield de christendemocraten voor dat hun „zelfvertrouwen” onder meer is geraakt „omdat we migranten hebben binnengelaten”. Volgens hem kan de EVP met een hardere opstelling net zo worden als zijn Fidesz in Hongarije: „Winnen is in ons DNA verankerd”. Hij kreeg niet zo’n applaus als Merkel. Maar zij gaat, en hij blijft.

    • René Moerland