Rechter als stakingsbondgenoot

Vakbondsacties

De sociale verhoudingen in Nederland zijn conflictrijker geworden: meer acties. En prijsvechters als Ryanair geven extra spanning.

Cabinepersoneel en piloten van Ryanair staken op vliegveld Eindhoven voor betere arbeidsomstandigheden en meer loon en roepen de Ierse luchtvaartmaatschappij op de lokale wetgeving toe te passen. Foto Vincent Jannink / ANP

De vakbonden hebben een nieuwe bondgenoot gevonden: de rechter. Hij of zij moet knopen doorhakken nu de arbeidsverhoudingen in Nederland de afgelopen jaren conflictrijker zijn geworden. Vorig jaar werd 32 keer gestaakt, zeven maal zoveel als in 2016. Dit jaar zal dat aantal weer hoger liggen.

Waarom wordt er zoveel gestaakt? Nederland heeft een reputatie als een sociaal vreedzaam land. Overleg tussen werkgevers en vakbonden staat voorop. Gaan de vakbonden er harder in omdat ze leden verliezen en hun positie afbrokkelt? Grote ondernemingen zoals supermarkt Jumbo, negeren de bonden gewoon bij het afsluiten van arbeidsvoorwaarden.

Een reeks van rechters heeft de afgelopen jaren met hun vonnissen in collectieve arbeidsconflicten de rechten en plichten van werkgevers en werknemers een nieuwe actuele inhoud gegeven.

Opvallend: meerdere malen liggen buitenlandse bedrijven met de vakbonden overhoop, zoals luchtvaartmaatschappijen Ryanair en easyJet en maaltijdbezorger Deliveroo. Soms lijken het pesterijtjes, zoals de vraag: wie beslist er over de samenstelling van de onderhandelingsdelegatie van een vakbond bij overleg over een cao? Je zou zeggen: daar gaan de onderhandelende partijen zelf over.

Maar Ryanair wilde niet dat werknemers van concurrenten in de delegatie van vliegersbond VNV zouden zitten en stapte naar de rechter. De Ierse luchtvaartmaatschappij was bang dat vertrouwelijke informatie in het onderhandelingsproces bij concurrenten, lees KLM, terecht zou komen. De rechter noemt die angst „weinig aannemelijk”, omdat de onderhandelaars van Ryanair zelf beslissen wat ze vertellen. Bovendien valt het samenstellen van de onderhandelingsdelegatie binnen de fundamentele vakbondsrechten, zoals vastgelegd in het internationale sociale verdrag van de International Labour Organisation (ILO) waaraan Nederland is gebonden.

Noodrem of grondrecht?

In Nederland is het stakingsrecht stukje bij beetje gevormd door uitspraken van Nederlandse rechters. Zij zagen staken als een noodrem: alleen in uiterste noodzaak mochten vakbonden dat doen.

Maar zo wordt er in Europa niet over gedacht. Staken is een Europees grondrecht. De rechter maakt daarbij steevast een afweging van belangen van werkgever en vakbonden. De beslissing viel de laatste jaren meer dan eens uit in het voordeel van vakbonden: bij Holland Casino, bij een beveiligingsbedrijf op Schiphol, bij Ryanair en bij het busvervoer. Ontpopt de rechter zich daarmee als bondgenoot van de vakbonden? „Dat gaat me te ver”, zegt jurist Rudi van der Stege (Sprengers Advocaten), die als advocaat van vakbond CNV bij verschillende van de genoemde zaken betrokken was. „De Nederlandse rechter heeft zich de kritiek aangetrokken van de commissie die ‘toezicht’ houdt op de toepassing van de naleving van het Europees handvest.” Rechters accepteren stakingen en collectieve acties daarmee als een middel waarmee bonden hun belangen kracht kunnen bijzetten.

Niet dat de vakbonden dan nu een vrijbrief hebben. Als een werkgever aannemelijk kan maken dat de belangen van andere burgers of bedrijven ernstig worden geschaad, dan kan hij de actie verbieden. „Maar dan moet er wel sprake zijn van maatschappelijke ontwrichting.” Voorbeeld: acties in de ambulancezorg zijn alleen toegestaan als vooraf duidelijk is dat spoedgevallen altijd doorgaan.

Een ander voorbeeld van de belangenafweging: anderhalf jaar geleden verdaagde de rechter een aangekondigde staking op Schiphol totdat de vakantieperiode voorbij was. De rechter vond het gevaar voor de veiligheid en de kans op onbeheersbare drukte in de vertrekhal te groot. Het was geen verbod, maar wel uitstel. Vlak voor het verstrijken van die periode kwamen Schiphol en de FNV toch tot een verbeterd cao-akkoord.

Bij verschillende van deze zaken formuleerde de rechter ook concrete criteria waaraan de vakbonden bij een staking moeten voldoen om niet teruggefloten te worden. In de Nederlandse verhoudingen mogen vakbonden werkgevers niet ‘overvallen’ met plotselinge acties.

Maar vakbonden willen wel dat de werkgever de staking voelt. Dus moet er een element van verrassing en verstoring zijn. Hoe werkt dat in de praktijk? Hoeveel uur van tevoren moet je de staking bij de baas aankondigen?

Bij stakingen bij Holland Casino bepaalde de rechter dat op één uur van tevoren, bij Ryanair op 72 uur. Dat laatste om de luchtvaartmaatschappij genoeg tijd te geven om reizigers te informeren. Bij Holland Casino én bij Ryanair bepaalde de rechter ook dat de werkgevers deze ‘aankondigingstijd’ niet mochten gebruiken om werknemers van andere locaties in te zetten om de staking te breken.

Het spannendst voor de werknemers en de bonden zijn de botsingen met buitenlandse werkgevers en eigenaren. Die vormen een test voor hun onderhandelingsmacht, maar zijn ook een test van het Nederlandse arbeidsrecht.

Bij maaltijdbezorger Deliveroo, die contracten met werknemers omzette in afspraken met zelfstandigen zonder personeel, oordeelde de rechter in het voordeel van de werkgever. „Wanneer het ongewenst wordt geacht dat werkplatforms als Deliveroo dergelijke overeenkomsten aanbieden, zal de wetgever daartegen maatregelen moeten treffen”, was de conclusie van het vonnis.

Stoute werkgever

In een kort geding van zestien piloten vorige week tegen Ryanair trokken de werknemers aan het langste eind. Ryanair moet hun salaris blijven betalen en hen ook in staat stellen hun vliegvaardigheid op peil te houden. Verder maakte de rechter duidelijk dat de sluiting van de basis van Ryanair in Eindhoven wel veel weg had van een represaille tegen eerdere stakingsacties.

Ryanair sloot de basis niettemin en ontsloeg een aantal werknemers. Met die acties ging de maatschappij ook in tegen minister Wouter Koolmees van Sociale Zaken (D66). Hij liet eerder weten dat ook buitenlandse bedrijven die vanuit Nederland vliegen, zich aan de Nederlandse arbeidswetgeving moeten houden. Anders is sprake van „oneerlijke concurrentie” die „ten koste van de bescherming van hun werknemers” gaat.

Een grote onderneming die zo openlijk een rechterlijk vonnis deels negeert, ja dat is in de Nederlandse arbeidsverhoudingen wel „ongewoon”, erkent jurist Van der Stege. „We waren het misschien vergeten, maar je hebt hele stoute werkgevers. Zij onttrekken zich aan de sociaal-economische verhoudingen die in Europa normaal gesproken aan de orde zijn.”

    • Menno Tamminga