Opinie

    • Petra Jonkers

Ophouden met polarisatie kan, door te leren delibereren

Een alternatieve democratie met delibererende groepjes lijkt een goede manier om polarisatie tegen te gaan. Petra Jonkers in de Gedragscolumn, over ‘robuust grijs’ en de mens in het midden.

Donald Trump en Hillary Clinton, tijdens een verkiezingsdebat in 2016 (AP Photo/ Evan Vucci)

Begin november schetste NRC-correspondent Melle Garschagen een fascinerend scenario voor de toekomst van de democratie. Het verhaal speelt ruim na 2059. In dat jaar voltrok zich een klimaatramp door de besluiteloosheid van politici en daarna is de democratie afgeschaft.

Besluitvorming vindt plaats door groepen burgers die met een algoritme zijn geselecteerd op basis van representativiteit. De gezichtsscanner die ene Winston Smits toegang verleent tot het Binnenhof, dat nog wel bestaat, vermaant hem nog even een boete te betalen en vaker te joggen, en dan begint het. Garschagen baseerde zich voor dit scenario onder meer op een Iers experiment met The Citizens Assembly, waarbij een groep van 99 burgers, onder leiding van een rechter oefende in de deliberatieve democratie.

Mensen in het midden

Ook de bekende sociaal psycholoog Dan Ariely deed met zijn collega Mariano Sigman experimenten naar de mogelijkheid om in (kleine) groepen tot redelijke beslissingen te komen. Ariely en zijn collega vroegen een hal vol mensen met relatief weinig kennis over specifieke onderwerpen eerst zelf na te denken en hun antwoord op een vraag op te schrijven (hoe hoog is de Eiffeltoren? Mogen ouders voor de conceptie het uiterlijk van hun kind kiezen?), en daarna in groepjes tot een gemeenschappelijk oordeel te komen. De groepjes kwamen tot opmerkelijk goede antwoorden en compromissen, nadat uitersten waren weggelaten (de Eiffeltoren is 300 miljoen meter hoog).

De onderzoekers concludeerden dat voor goede, collectieve beslissingen in elk geval twee componenten nodig zijn: diversiteit én deliberatie, en liefst in een goede balans. Vooral mensen in het midden bleken een bemiddelende rol te spelen, als ze uit overtuiging kozen voor de nuance, voor robust gray. Ook bleken gemiddelden van groepjes na deliberatie, een vrij goede weerspiegeling te geven van de groep als geheel. De belangrijkste bevinding uit het experiment is volgens de onderzoekers dat mensen veel meer tot overeenstemming bleken te kunnen komen dan die mensen zelf aanvankelijk dachten, ook bij emotioneel lastige onderwerpen.

Polarisatie

Ariely en Sigman doen hun onderzoek naar nieuwe vormen van besluitvorming uit een verlangen voorbij te komen aan de gijzelende politieke polarisatie. Die polarisatie is vaak gecreëerd. Zie bijvoorbeeld Nieuw-Zeelands onderzoek van vorige maand dat laat zien hoe kiezers hun mening over de nationale vlag wijzigden om zich achter hun politieke leider te scharen. Andersom laat het recente artikel The parties in our heads zien hoe sterk de wederzijdse mispercepties zijn van democratische en republikeinse kiezers in de VS en hoe correcte informatie eraan bijdraagt dat zij elkaar als minder extreem gaan zien.

Polarisatie belemmert oplossingen die veel burgers mogelijk aanvaardbaar vinden. Daarbij bestaat ook het risico dat burgers van ‘winnende partijen’ in hun overmoed macht weggeven aan hun leiders ten koste van de oppositie. Er is dus wel iets te zeggen over delibererende groepjes die polarisatie voorkomen, al jaagt dat selecteren op basis van algoritmes of het vaarwel zeggen van de representatieve democratie ook angst aan.

Blijven steken

Gelukkig zijn er tussenopties denkbaar. Gekozen Kamerleden kunnen immers, al zouden we dat bijna vergeten, zelf delibererend naar oplossingen zoeken. Dat is natuurlijk hun werk, maar het komt er weinig van. Pas bij parlementaire enquêtes trekken ze doorgaans in redelijke harmonie, vragen stellend, onderzoekend en delibererend met elkaar op om gezamenlijk tot een oordeel te komen. Alleen moet daarvoor eerst iets flink misgaan. In andere landen, zoals in Canada komt het vaker voor dat Kamerleden van diverse partijen en onder leiding van een eigen voorzitter, rechter of wetenschapper oplossingen zoeken voor heikele onderwerpen. Recent leidde een uit wetenschappers, politici, en denkers ‘van rechts en links’ samengestelde Social Metrics Commission in de VK tot een, getuige The Guardian, vrij robuust advies over een andere manier van het wegen en bestrijden van armoede. Misschien biedt zo’n aanpak ook in Nederland soelaas bij heikele onderwerpen die blijven steken in polarisatie.

Petra Jonkers is politicoloog en rechtssocioloog. Eerder publiceerde zij over gedrag en kwaliteit van regelgeving. De gedragscolumn verschijnt regelmatig en wordt geschreven door sociale wetenschappers.

    • Petra Jonkers