‘Ik voelde me veilig in Istanbul, maar na de moord niet meer’

Arabische ballingen Istanbul is een geliefd toevluchtsoord voor Arabische dissidenten. Zij vrezen nu dat de moord op de journalist Khashoggi in het Saoedische consulaat een vrijbrief is voor andere regimes om hetzelfde te doen.

Arabische zender Al-Sharq. Foto Joris van Gennip

Een afgelegen bedrijfsterrein in Istanbul is deze week het trefpunt voor de Arabische oppositie in ballingschap. Te midden van de showrooms en magazijnen zit het kantoor van de Egyptische oppositiezender Al-Sharq. Dissidenten uit Egypte, Libië, Tunesië en Syrië komen er bijeen om de herdenking te organiseren voor de vermoorde journalist Jamal Khashoggi. Ze willen zondag waardig afscheid nemen van hun Saoedische vriend en tegelijkertijd de zaak in het nieuws houden.

Al-Sharq zit op de eerste verdieping van een bedrijfspand. In de hoge, donkere ontvangsthal staan kitscherige banken van rood leer. Aan de muur hangen posters van Egyptische bezienswaardigheden. Een voor een druppelen de dissidenten binnen. Ze worden ontvangen door de Egyptische politicus Ayman Nour, een zwaarlijvige man met een montuurloze bril. Uit de borstzak van zijn jasje steekt een zwart-gouden pochet. Op zijn hemdsmouwen is zijn naam geborduurd.

Nour ontvluchtte Egypte na de militaire coup in 2013. Na een stop in Beiroet kwam hij in Istanbul terecht, waar hij de liberale zender Al-Sharq oprichtte. Zijn vriend Khashoggi was vlak voor diens dood nog te gast in een talkshow. „Jamal heeft ons bijeengebracht”, zegt Nour nadat hij iedereen heeft verwelkomd. „Zijn dood is niet het einde. Het is het begin van een hechtere samenwerking om de hele Arabische wereld te bevrijden van onrecht en dictators.”

Na de Arabische Lente groeide Istanbul uit tot een toevluchtsoord voor Arabische dissidenten. Duizenden Egyptenaren, Irakezen, Syriërs, Libiërs, en Jemenieten vonden er een thuis, ver van de oorlog en repressie in eigen land. Niet alleen liberalen zoals Nour, maar ook Moslimbroeders en andere islamitische fundamentalisten waren welkom. De Turkse president Erdogan steunde immers de Arabische opstanden in de hoop dat er politieke geestverwanten aan de macht zouden komen.

Dat pakte anders uit. Saoedi-Arabië en de Emiraten schoten bevriende autocraten te hulp om de opmars van de Moslimbroederschap te stuiten en de oude orde te herstellen. Zo steunden ze de coup in Egypte, die Moslimbroeder-president Morsi ten val bracht. Het leger richtte een bloedbad aan onder betogers van de Moslimbroederschap op het Rabaa-plein in Kairo. Erdogan verwijst hier tijdens optredens nog geregeld naar, door met zijn hand het Rabaa-teken te maken (vier vingers omhoog, de duim naar binnen).

Er wonen nu zo’n 20.000 Egyptenaren in Istanbul. Ongeveer de helft van hen zijn Moslimbroeders of andere fundamentalisten, schat Samir Abdelaziz el-Wesemy, van de Moslimbroederschap in Istanbul. „Ik woonde na de coup eerst twee jaar in Qatar, maar daar mochten we geen politiek bedrijven. Daarom zijn veel activistische Moslimbroeders naar Istanbul uitgeweken. Hier krijgen we alle ruimte om oppositie te voeren.”

Dankzij de Turkse tolerantie voor politiek activisme zijn er in Istanbul zeker tien tv-zenders opgericht door de Arabische oppositie. De prominentste zijn Belkis TV (Jemen), Felluce TV (Irak), Orient TV (Syrië) en Al-Sharq (Egypte). Hun invloed is groot, ook al zijn ze in veel landen alleen via internet te ontvangen. De populaire talkshow van Moataz Matar op Al-Sharq trekt geregeld meer kijkers dan Al-Jazeera, vooral op Facebook.

Lees ook: Zaak-Khashoggi bedreigt nu de kroonprins zelf
Bijeenkomst “Vrienden van Khashoggi” - ter voorbereiding van de herdenkingsceremonie van aankomend weekend.
Foto Joris van Gennip
Boven een bijeenkomst van Arabische dissidenten in Istanbul. Midden: de studio van Al-Sharq. Onder Ayman Nour, met een microfoon in de hand.
Foto Joris van Gennip

Vertrouwde cultuur

„Vrijwel de volledige Arabische oppositie zit in Istanbul”, zegt de Syrisch-Palestijnse journalist Ahmad Kamel, die al vijf jaar in Istanbul woont. „Eerst zat een deel in Parijs en Londen, maar hier is het leven veel makkelijker. Het is goedkoper, de cultuur is vertrouwder. In Istanbul heb ik het gevoel dat ik in Aleppo ben. Bovendien zit het grootste deel van de Arabische oppositiemedia hier, want het is makkelijk om een zender te beginnen en je kunt zonder vergunning werken.”

Maar sinds Khashoggi werd vermoord op het Saoedische consulaat voelen veel dissidenten zich niet meer veilig. Als het Saoedische koningshuis hiermee wegkomt, zeggen ze, dan zullen andere autoritaire regimes dit zien als een vrijbrief om achter al hun tegenstanders aan te gaan. Die angst is niet ongegrond. Na de moord riep een Egyptische tv-presentator burgers op om Nour en twee andere dissidenten te vermoorden. „Ze verdienen het om te sterven.”

Het blijft niet bij dreigementen. Vorig jaar werd een groep Egyptische mensenrechtenactivisten tijdens een bezoek aan Italië gevolgd en gefotografeerd door Egyptische veiligheidsagenten. „De Egyptische geheime dienst is ook zeer actief hier”, zegt Nour. „Ik word soms gevolgd op straat. En ze proberen informanten aangenomen te krijgen bij de zender. Ik voelde me redelijk veilig in Istanbul, maar sinds de moord op Khashoggi zeker niet.”

De moord verliep volgens een horrorscenario dat veel dissidenten vrezen. Ook zij moeten soms naar het consulaat om papieren op te halen of hun paspoort te verlengen. Moslimbroeder El-Wesemy kan erover meepraten. Om zijn Turkse verblijfsvergunning te verlengen had hij documenten uit Egypte nodig. „Ik was bang maar ben toch gegaan. Gelukkig is er niks ernstigs gebeurd. Al hebben ze alle pagina’s van mijn paspoort gekopieerd, zodat ze exact weten wanneer ik waar was.”

Veel dissidenten kunnen hun paspoort niet verlengen in Turkije. De regering van hun land eist dat ze daarvoor naar het moederland terugkeren. Daardoor kunnen zo’n 600 Egyptenaren in de praktijk niet meer reizen. „Het is een ramp”, zegt El-Wesemy. „Mijn paspoort is nog een jaar geldig, dan zit ik ook vast. We hebben de Turkse regering gevraagd het op te lossen. Maar ze kunnen niet iedereen zomaar een paspoort geven. Enkele politici en zakenlui hebben er een gekregen nadat ze hier een appartement van ruim 250.000 lira [40.000 euro, red] kochten. Niet iedereen heeft zo veel geld.”

Sommige dissidenten putten moed uit de vasthoudende reactie van Turkije op de moord. Terwijl de Amerikaanse regering de Saoedische kroonprins de hand boven het hoofd lijkt te houden, wees Erdogan vorig weekend de Saoedische staat (lees: de kroonprins) als schuldige aan. „Het standpunt dat Erdogan inneemt is prachtig”, zegt Kamel. „Zelfs als uiteindelijk een deal wordt gesloten, heeft de kroonprins zware reputatieschade geleden. Hij zal het niet snel nog eens doen.”

Terwijl Nour de vergadering leidt, probeert zijn assistent via Skype te bellen met andere Arabische dissidenten in de VS en Europa. Want het idee is de herdenking voor Khashoggi zondag niet alleen in Istanbul te houden, maar ook in Washington, Parijs en Londen. Maar een dissident in Washington vertelt via Skype dat ze al een herdenking voor Khashoggi hebben gehouden. „Ik kan niet nog eens zo veel mensen bij elkaar krijgen.”

De herdenking in Istanbul zal worden gehouden in de conservatieve wijk Fatih, een wirwar van kronkelstraatjes vol theehuizen en winkeltjes, waar veel Arabische ballingen wonen. Enkele vrienden van Khashoggi willen dat de moskee van Fatih het ‘gebed voor de vermisten’ houdt tijdens de herdenking. Daar is Nour geen voorstander van, want daarmee zou Khashoggi officieel vermist zijn. „En een van de slimste manieren waarop Erdogan de Saoediërs onder druk zet, is juist door te blijven vragen naar het lichaam.”

Kamel stelt voor in aanloop naar de herdenking elke dag een ludiek protest te houden voor het Saoedische consulaat, waar nog altijd veel internationale cameraploegen staan om het laatste nieuws te verslaan. „De zaak dreigt uit het nieuws te verdwijnen, die journalisten staan zich te vervelen. Ze willen iets nieuws. Waarom geven we ze dan niet iets?”

    • Toon Beemsterboer