Oeroude rotstekeningen ontdekt op Borneo

Prehistorie

Het wordt steeds duidelijker dat in Zuidoost-Azië al vroeg rotstekeningen werden gemaakt. Het monopolie van Europa is voorbij.

Compositie van paarse handstencils van minstens 16.000 jaar oud uit een grot in Oost-Borneo. De oudste tekening uit deze grotten is minstens 40.000 jaar oud. Foto Kinez Riza

In zes grotten op het Indonesische deel van het eiland Borneo zijn rotstekeningen van dieren en mensen gevonden waarvan de oudste minstens 40.000 jaar oud is. Daarmee blijkt de vondst van even oude tekeningen en handafdrukken op het naastgelegen eiland Sulawesi uit 2014 geen uitzondering. Die vondst sloeg indertijd in als een bom, in één klap werd toen het schijnbare Europese monopolie van vroege rotskunst (Chauvet, Lascaux) doorbroken. Nu laten dezelfde archeologen, onder leiding van Maxime Aubert (Griffith University, Australië), zien dat ook in de zeer moeilijk toegankelijke grotten in kliffen opnieuw een schat aan oeroude handafdrukken en tekeningen te vinden is. De archeologen kregen bij hun zoektocht in de hoge kliffen van het Sankulirang-Mangkalihat-schiereiland van Oost-Borneo hulp van lokale vogelnestjagers. De datering is verricht met uraniumisotopen, zowel van de laag van de tekeningen zelf als van het calcium waarmee de tekeningen in de loop der millennia bedekt zijn geraakt. De tekeningen zijn hoogstwaarschijnlijk gemaakt door moderne mensen (Homo sapiens). De onderzoekers publiceren hun vondst deze week in Nature.

Kalksteenlandschap in Oost-Kalimantan, in het Indonesische deel van Borneo, waar de grottentekeningen ontdekt zijn. Foto Pindi Setiawan

In totaal zijn drie fasen ontdekt en gedateerd. De oudste fase bestaat uit grote oranje-rode dierentekeningen (vooral bosrunderen) en van ‘handstencils’ (negatieve afdrukken) in dezelfde kleur. De tweede fase is in een paarsachtige kleur uitgevoerd, en minstens 16.000 jaar oud: wederom handstencils, maar nu soms met tatoeage-achtige abstracte tekeningen erin. Sommige handenafdrukken zijn ook verbonden met lijnen, als om familieverbanden aan te geven, zo schrijven de archeologen. Tot deze paarse periode behoren ook tekeningen van mensen, met opvallend grote hoofden. Deze zijn minstens 13.500 jaar oud en lijken op rotstekeningen uit Kimberley in Noord-Australië. De derde fase is veel jonger: tekeningen van mensen en boten, waarschijnlijk uit de vroeg landbouwtijd op Borneo, circa 4.000 jaar geleden.

De oudste grottenkunst die op Borneo is gevonden is tenminste 40.000 jaar oud: het grote vervaagde oranje dier (zonder duidelijk hoofd) in het midden. Het oranje bosrund links onder behoort tot dezelfde periode. De paarse handstencils zijn uit een latere periode, ca 20.000 à 16.000 jaar oud. Foto Luc-Henri Fage

De 40.000 jaar oude tekening van een banteng-achtig rund, uit de 140 meter diepe Lubang Jeriji Saléh-grot, wordt door hoofdonderzoeker Maxime Aubert gepresenteerd als de oudste figuratieve rotstekening ter wereld. Maar het is zeker niet de oudste kunst. Een beeldje van een leeuwenkop uit Midden-Duitsland is ongeveer even oud en eerder dit jaar werden in Spanje veel oudere, abstracte neanderthalrotstekeningen (minstens 58.000 jaar oud) ontdekt. Andere abstracte lijnenpatronen zijn bekend uit de Blombos-grot in Zuid-Afrika (70.000 jaar oud). De oudste bekende ‘kunst’ komt uit Java: een ingekrast zigzagpatroon op een 430.000 jaar oude mossel uit Trinil.

Lees ook: Oudste kras werd op Java gekerfd

De grote onbeantwoorde vraag is nu of er samenhang tussen al deze wijdverspreide kunstuitingen is. En wat is eigenlijk de rol van neanderthalers? „Het nieuwe onderzoek is prachtig en belangrijk, maar verandert niets aan het grote plaatje”, zegt de Nederlandse archeoloog Wil Roebroeks uit Leiden. „We kunnen nog steeds alleen maar speculeren over het min of meer gelijktijdige opduiken van rotskunst op twee plekken die zo ver uit elkaar liggen als Indonesië en West-Europa.”

Correctie 8 november 2018In een eerdere versie stond dat de dateringen ook waren verricht op het oker van de tekeningen zelf. Dat is onjuist en daarom verbeterd. Niet de kleurstof zelf, maar de rotslagen onder de kleurstof zijn gedateerd.

    • Hendrik Spiering