Opinie

    • Frits Abrahams

Nicholson schitterde

In de winkel van Eye Filmmuseum staan enkele dozen met oude filmfoto’s waarin het gretig graaien is. Steeds neem ik me voor niets te kopen, „want je doet er verder toch niks mee”, maar zelden kan ik de verleiding weerstaan.

De laatste keer bestond de oogst uit een licht beschadigde zwartwitfoto uit 1974, afkomstig van de fotoredactie van de Volkskrant, waarop de acteurs Jack Nicholson en Randy Quaid te zien zijn in de film The Last Detail van Hal Ashby. Ze zitten naast elkaar op een bed, Nicholson met ontbloot bovenlijf, een matrozenpet op zijn kruin en een dikke sigaar in zijn grijnzende mond. Quaid, gehuld in een wit T-shirt, lacht een stuk ingetogener naar hem.

Mijn hart werd even opgetild. The Last Detail! Vijfenveertig jaar geleden gezien, nooit vergeten. Twee oudere, cynische mariniers, gespeeld door Nicholson en Otis Young, moeten een jonge collega (Quaid), begeleiden op zijn tocht naar de militaire gevangenis, waar hij vanwege een licht vergrijp jarenlang zal moeten zitten. Dat wist ik nog – en ook dat ik grote waardering voor de film had gehad.

Hoe zou ik hem nu ondergaan? In de Openbare Bibliotheek Amsterdam bleek nog een kopie voorradig. Online reserveren, een uurtje later afhalen, mij hoort voorlopig niemand meer klagen over Nederland. En ja, het was al die moeite zeker waard, ook al was het niet meer het meesterwerk dat ik me herinnerde.

De stijl – losjes, laconiek, ogenschijnlijk improviserend – was destijds vernieuwend, maar is dat allang niet meer. Sommige scènes ogen nu zelfs enigszins onbeholpen, maar wat blijft is de kracht van het allegorische gegeven: die twee geharde militairen die hun jonge gevangene helpen op zijn levenspad, maar hem tegelijkertijd naar zijn ondergang voeren. Ze krijgen steeds meer sympathie voor hem en beseffen dat hij te kwetsbaar is voor de gevangenis. Ze zouden hem alleen kunnen redden door zelf te rebelleren, maar daarvoor zijn ze niet flink genoeg.

Uiteindelijk leveren ze hem na een lange reis keurig op zijn bestemming af. Hij is dan wat volwassener geworden, ze hebben hem zelfs in een bordeel laten ontmaagden („Welcome to the wonderful world of pussy!” roept Nicholson hem toe), maar het is de vraag of hij het daarmee zal redden. „Mariniers zijn klootzakken”, peinst Nicholson, „alleen sadisten willen marinier worden.”

Het is een somber, melancholiek einde. De film is gebaseerd op de gelijknamige roman van Darryl Ponicsan, die zijn boek laat eindigen met de desertie van de twee mariniers. Ponicsan was ontevreden over het einde van de film, maar ik kan er goed mee leven.

The Last Detail is zo’n film die juist beter is dan het boek. Dat komt ook doordat Nicholson schittert in zijn rol als wispelturige, vrijmoedige militair die iedereen op de hak neemt. Je ziet een voorafspiegeling van zijn grote rollen in Chinatown, One Flew Over the Cuckoo’s Nest en The Shining , en je begrijpt weer waarom hij de grootste acteur van zijn generatie kan worden genoemd.

Zelf vond Nicholson zijn rol in The Last Detail de beste van zijn carrière. Hij kreeg er net geen Oscar voor – hij verloor van Jack Lemmon – wat hem zeer speet. „Hoe vaak krijg je een rol die je zo goed past?” Hij zou later toch nog drie Oscars winnen.

    • Frits Abrahams