Opinie

    • Gideon Rachman

Macron, Trump en de spoken van 1918

Wereldorde Na 1918 koos Amerika voor isolement maar voerde binnen twee generaties weer oorlog. over twee tegengestelde denkrichtingen in het buitenlandbeleid.

De eerste Amerikaanse soldaten na hun aankomst in Frankrijk. Foto Dea/Biblioteca Ambrosiana

De honderdste verjaardag van het einde van de Eerste Wereldoorlog biedt Emmanuel Macron een podium om zich te verzetten tegen het nationalisme. Meer dan zestig wereldleiders komen zondag in Parijs bijeen en de Franse president wil ervoor zorgen dat ze niet alleen met een goodiebag, maar ook met een duidelijke boodschap naar huis gaan.

Frankrijk benut deze gelegenheid om een internationale vredesconferentie te houden en wil er een jaarlijkse gebeurtenis van te maken. Het Forum de Paris sur la Paix wordt gelanceerd onder de ietwat zouteloze leuze ‘Vrede is gekoppeld aan mondiaal bestuur’.

Zelfs deze dubbelzinnige boodschap zal vermoedelijk niet goed vallen bij Donald Trump, die een uitgesproken vijand van mondiaal bestuur is. De Amerikaanse president zei laatst tegen de VN: „Wij zullen de soevereiniteit van Amerika nooit afstaan aan een ongekozen, onbeheersbare mondiale bureaucratie.”

Lees ook: Trump breekt met een eeuw buitenlands beleid

Toch is de gelijktijdige aanwezigheid van Macron en Trump – met hun zeer verschillende visie op het ‘mondiaal bestuur’ – een passende manier om het einde van de Eerste Wereldoorlog te herdenken. Samen vertegenwoordigen ze twee denktradities over de internationale betrekkingen die een eeuw geleden, kort na het einde van de vijandelijkheden, botsten in Parijs. De strijd tussen deze visies bepaalt niet alleen het verleden, maar mogelijk ook de toekomst van de wereldpolitiek.

Een nieuwe wereldorde

Macron is de erfgenaam van het hooggestemde en ambitieuze internationalisme zoals vertegenwoordigd door Woodrow Wilson, de Amerikaanse president die Amerika vertegenwoordigde op de vredesconferentie van Parijs in 1919. Wilson formuleerde zijn ‘Veertien Punten’ voor een nieuwe wereldorde en omarmde het idee van een Volkenbond, de League of Nations, als nieuwe vorm van mondiaal bestuur om een einde aan alle oorlogen te maken.

Maar Wilsons ambitieuze plannen werden in eigen land afgeschoten toen de Senaat zijn goedkeuring onthield aan het Amerikaanse lidmaatschap van de Volkenbond. De oppositie werd geleid door senator Henry Cabot Lodge, die beklemtoonde dat hij „in de eerste plaats aan de Verenigde Staten moest denken” en verklaarde dat hij ‘het internationalisme afstotelijk vond’.

Honderd jaar later hebben de VS een president die stevig in de traditie van Lodge staat en die ‘AmericaFirst’ plaatst en het ‘mondialisme’ veroordeelt. Lodge was trouwens ook een belangrijke tegenstander van massa-immigratie naar de VS.

Lessen uit de mislukking

De vredesinspanningen van 1918-1919 mislukten. Binnen twintig jaar was het weer oorlog in Europa. Maar internationalisten als Macron en nationalisten als Trump trekken heel andere lessen uit deze mislukking.

De Volkenbond ging door zonder de deelname van de VS. Voor nationalisten als John Bolton, Trumps nationale veiligheidsadviseur, is de mislukking van de Volkenbond een synoniem geworden voor de nutteloosheid van mondiaal bestuur. In de jaren dertig was de bond volstrekt niet in staat om een doeltreffend tegenwicht te bieden tegen de ambities van het keizerlijke Japan, Mussolini’s Italië en nazi-Duitsland.

De realistisch-nationalistische opvatting is dat alleen harde macht, uitgeoefend door nationale staten – en geen mondiaal bestuur door internationale instellingen – kans maakte de ambities van dictators te bedwingen.

Lees ook: 1918, het jaar van nationalisme in een brandend Europa

Het internationalistische antwoord is dat de grootste fout na de Eerste Wereldoorlog is gemaakt door Lodge en consorten. Door zich terug te trekken in isolationisme schiepen de VS de voorwaarden waarin de internationale anarchie kon gedijen. Binnen twee generaties voerde Amerika opnieuw oorlog in Europa – iets waarvoor Wilson had gewaarschuwd als de Volkenbond zou worden afgewezen. Met andere woorden: het mondiaal bestuur mislukte niet tussen 1918 en 1939, het kreeg nooit echt een kans.

Wijze mannen

De generatie Amerikaanse beleidsmakers van na 1945 – de ‘wijze mannen’ – koos een compromis tussen de internationalistische en de nationalistische kritiek op wat er tussen de twee oorlogen was misgegaan. Ze wilden best geloven dat de Volkenbond hopeloos ondoelmatig en idealistisch was. Maar ze vonden ook dat het Amerikaanse isolationisme een vreselijke fout was geweest.

Hierdoor hebben de VS een soort gematigd ‘wilsonianisme’ gekozen. Amerika sloot zich aan bij de nieuwe Verenigde Naties en bood deze zelfs onderdak aan. Maar het VN-Handvest werd zo geschreven dat het tegemoetkwam aan enkele uitgesproken bezwaren van Lodge. Verdwenen was elke suggestie dat Amerika tot een oorlog kon worden gedwongen door een mondiaal orgaan, met voorbijgaan aan het Congres. En tal van de Amerikaanse inspanningen om de internationale orde te handhaven steunden niet op de VN, maar op harde macht – kernwapens, een netwerk van internationale bondgenootschappen en de bereidheid overal ter wereld militair in te grijpen.

Dubbelzinnig nationalisme

Deze scherpe vorm van internationalisme heeft tientallen jaren – onder Republikeinen én Democraten – het buitenlands beleid van de VS beheerst. Pas met de komst van Trump in het Witte Huis zijn de VS naar het nationalisme van 1919 teruggekeerd.

In Parijs zal het podium voor Macron zijn. Maar waar de machtigste leiders in de zaal nu echt staan in het geschil tussen het Macroniaanse mondialisme en het Trumpiaanse nationalisme is dubbelzinnig.

Xi Jinping van China en Vladimir Poetin van Rusland hebben beiden geleerd ‘mondialistisch te praten maar nationalistisch te handelen’. Anders dan president Trump zien ze geen reden om op te scheppen over hun vijandigheid tegen mondiale regels. Maar het Russische en Chinese optreden op de Krim en in de Zuid-Chinese Zee zegt meer over hun werkelijke houding dan het beleefde applaus dat ze voor de toespraak van Macron zullen overhebben.

    • Gideon Rachman