Recensie

Janis Rafa verbeeldt het roestige leven op een schroothoop

Tentoonstelling

De filmische werken van de Griekse Janis Rafa vormden vier jaar geleden een indringend hoogtepunt op de Rijksakademie in Amsterdam. Haar nieuwe sculpturen scheren wel erg dicht langs de afgrond van de kitsch.

Zaalopstelling Janis Rafa, Eaten by Non-Humans, 2018. Centraal Museum, Utrecht Foto Ernst Moritz

Klopt, ze stak er met kop en schouders bovenuit. Zo oogverblindend het camerawerk, zo ruw de landschappen, zo eenvoudig de ‘plot’ van deze vaak uit meerdere schermen bestaande filmwerken: een man fietst over een zandweg en begraaft een dier; een hond sleept met een man en bedelft hem onder zijn lijf; een vrouw met zes tepels voedt een nest jonge honden. De camera zoomde in en, in magistrale traveling shots, weer uit.

De filmische werken van de Griekse Janis Rafa (1984) vormden in 2013 en 2014 een indringend hoogtepunt op de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam. Haar werken ademden de diepe verstrengeling uit die kan bestaan tussen mens, dier en natuur. Vergankelijkheid, dood en het eeuwig wederkerende leven waren de thema’s die de kunstenaar verbeeldde op een manier die de tragedies van Sophocles in herinnering riep. Maar in tegenstelling tot Sophocles’ tragedies waren er bij Rafa geen goden die wikten en beschikten: mens, dier en natuur gingen op in een spook- en sprookjesachtig verbond.

Zaalopstelling Janis Rafa, Eaten by Non-Humans, 2018. Centraal Museum, Utrecht

Foto Ernst Moritz

Nieuwe werken

Nu heeft Rafa haar eerste museale solo in het Centraal Museum in Utrecht. Die solo stelt – hoewel een groot deel van de sublieme oudere werken te zien is – toch een beetje teleur. Dit ondanks het feit dat Rafa een op een werk uit de museumcollectie geïnspireerde, nieuwe korte film heeft gemaakt: Take II: What Remains is a Wound Disembodied (2018). En ook ondanks het feit dat ze nieuwe sculpturen heeft toegevoegd aan haar filmwerken.

Te beginnen met het nieuwe filmwerk: de vijf minuten durende film schetst opnieuw het bruin roestige leven op het grensvlak van ruige natuur en een flintertje cultuur. Plaats van handeling is een schroothoop, waar een man en een vrouw met honden en schapen samenleven. De vrouw valt, er klinkt een kreet, geblaf, twee honden likken haar buikwond schoon. De film is geïnspireerd op het dramatische De rijke man en de arme Lazarus (1625) van de Utrechtse Caravaggist Hendrick ter Brugghen, dat in de verzameling van het Centraal Museum zit. Ook bij de rijke man worden de wonden schoongelikt op een wijze die niet alleen maar prettig is. Het is mooi dat Rafa in een filmwerk deze weerbarstige grens tussen schoonwassen en verslinden wil verbeelden, maar helaas zijn de acteerprestaties ditmaal té gekunsteld om te overtuigen. Take II… wordt daardoor inderdaad een ‘take 2’ – op naar nummer 3.

Hoop aarde met botresten

Het meest moeizame onderdeel van deze tentoonstelling omvat Rafa’s sculpturale werk. Er is twee keer een hoop aarde te zien met botresten van dieren erin (uit haar ouderlijke tuin). Er is een verzameling letterlijk door de tand des tijds aangevreten houten stoelen. Planken van een door dieren aangevreten schutting zijn netjes naast elkaar aan de museummuur bevestigd (een flauwe echo naar het minimalisme). Dood gevonden en opgezette duiven liggen op de museumgrond en op de zitting van een stoel. Rafa’s driedimensionale beelden scheren met hun ostentatieve symboliek allemaal erg dicht langs de afgrond van de kitsch. En soms duiken ze daar ook heel hard in.

Nee, het wachten is op de nieuwe grote film van Rafa, die op stapel staat. Haar filmwerk mag dan eveneens zwaar symbolisch zijn, de kracht schuilt er in dat die symboliek niet doel is maar middel en nooit samenvalt met een boodschap.

    • Lucette ter Borg