Voor Welles was William Shakespeare brein én buik

Orson Welles en William Shakespeare Vergeet ‘Citizen Kane’. Zijn beste film was volgens Orson Welles zijn Shakespeare-verfilming ‘Chimes at Midnight’. Daarin is hij te zien als de weemoedige Sir John Falstaff.

Jeanne Moreau en Orson Welles als Doll Tearsheet en Sir John Falstaff in ‘Chimes at Midnight’.

Met zijn resonerende bariton veroverde Orson Welles in de jaren dertig, diep in de depressie, heel Amerika met radiohoorspelen. Iedereen geloofde wat hij zei, zo overtuigend klonk het, al ging het over een futuristisch onderwerp: het land werd aangevallen door wezens van Mars.

De stem van Welles biedt de ideale vertolking van het toneelwerk van Shakespeare: welluidend, dramatisch, perfect van articulatie. Op jonge leeftijd, op de lagere school in Chicago, toonde hij zijn grote talenten voor acteren, piano, goochelen en schilderen. Dit wonderkind speelde als vijftienjarige in een toneelcollage van het werk van Shakespeare, Five Kings, geïnspireerd door de cyclus De Rozenoorlogen (Wars of the Roses).

In die reeks over het eeuwig doordraaiende rad van koningsmoord, verraad en oorlog speelt Sir John Falstaff een onopvallende maar dwingende hoofdrol. Hij is een van de intrigerendste personages die Shakespeare bedacht. Ogenschijnlijk is hij slechts een guitige goedbloed, een geruïneerde edelman verzot op wijn, vrouwen en gezang. Zo treedt hij ook op als de komische ondeugd in De vrolijke vrouwtjes van Windsor. Oppervlakkig? Dat is schijn. Een schuinsmarcherende bon vivant? Nee. Orson Welles was zijn leven lang geïntrigeerd door Falstaff, zodat hij op het laatst zelf de rol van Falstaff vertolkte in zijn Shakespeare-verfilming Chimes at Midnight (‘Klokken om middernacht’.)

Tranen, bloed en bier

Welles was in de vijftig toen hij in Spanje de opnamen maakte voor deze film, die uitkwam in 1965 en die hij als zijn meesterwerk beschouwde, belangrijker dan het befaamde Citizen Kane (1941).

Hij prees het toneelwerk van Shakespeare in de jaren dertig, toen hij verbonden was aan het Mercury Theatre in New York met de woorden: „Shakespeare is alles. Brain and belly, verstand en buik; het weerspiegelt elke stemming en elke minuut van iemands leven. Zijn taal is sterrenschijnsel en vuurvliegjes en de zon en maan. Hij schreef met tranen en bloed en bier, en zijn woorden klinken als hartslagen.”

Behalve filmregisseur was Welles vooraanstaand theaterregisseur, decennialang. Op de jongensinternaten voerde hij het werk op van Britse schrijvers als Christopher Marlowe, Ben Johnson en Shakespeare. In de jaren dertig trok hij de aandacht met een productie van Macbeth in Harlem, New York, vertolkt door een cast van uitsluitend zwarte acteurs. Hij deed dat niet uit provocatie, maar „als tegenwicht jegens de blanke heerschappij in de VS”. De voorstelling staat bekend als ‘Voodoo Macbeth’, omdat Welles zich liet inspireren door de occulte religies van Haïti vol magische rituelen.

De inktzwarte moordenaar Macbeth staat in contrast tot de hoofdfiguur Falstaff. In een interview noemt Welles Falstaff een „zeldzaam figuur in dramatische fictie omdat hij een intens goed mens is. Hij is geen dronken clown, zoals hij vaak wordt uitgebeeld, hij is bezeten door het idee van gemis en verlies van de oude riddertijd.”

Welles vervolgt: „Hoofdpersonen in toneelstukken zijn altijd slecht en symboliseren het kwaad. Er is weleens gezegd dat Falstaff de opulente versie van Hamlet is, als die nog had geleefd. Maar dat klopt niet. Hamlet was een bad guy, Falstaff niet. Falstaff zou de over-over-overgrootvader kunnen zijn van alle flower power-kinderen. Gelukkig is de film zwart-wit, anders zou Falstaff blauwe ogen moeten hebben.”

Chimes at Midnight begint met een vluchtende Falstaff in de sneeuw, samen met zijn knecht. Ze horen klokgelui in de nacht en verschansen zich op zolder. Falstaff maakt onderdeel uit van de entourage van koning Henry IV, vertolkt door John Gielgud. Met deze acteur haalt de Amerikaan Welles een super-Brit voor de filmcamera. Welles gruwde van Gielguds terribly old fashioned acteerstijl, maar was er ook door geboeid. Voor zijn liefde voor Engeland, voor Shakespeare en de Engelse dichtkunst heeft hij een mooie verklaring: het land is doortrokken van nostalgie. „Er heerst,” aldus Welles in een televisie-interview in 1960, „in Engeland altijd het besef van een ouder en vroeger Engeland, waar het hooi zoeter ruikt, waar het altijd lente is. Als je spreekt over een oude tijd spreek je ook over een nieuwe tijd die de oude wegvaagt. Ik deel met Shakespeare en Falstaff die angst voor het nieuwe. Als Falstaff aan het slot eenzaam in het kasteel van Henry IV sterft, dan sterft met hem de heroïsche riddertijd.”

Meer dan een rokkenjager

Dat Falstaff een dramatisch karakter is en niet een eendimensionele rokkenjager, blijkt uit de indrukwekkende liefdesscène met Jeanne Moreau in de rol van Doll Tearsheet. Zij neemt het initiatief en omhelst Falstaff innig en teder. Zijn blik dwaalt af naar de zoldering en hij verzucht: „Ik ben te oud.” De liefdesscène heeft een wanhopige, weemoedige ondertoon. Later zou Moreau hierover zeggen: „Welles wilde de scène telkens uitstellen en zelfs niet spelen, of liever afzonderlijk. Hij verzon een list dat hij zijn schminkkoffertje kwijt was. Maar het was pure angst. Het koffertje stond gewoon in de kleedkamer.”

Welles vertolkt Falstaff met innemende humor. Regelmatig zet hij een kussen of een stuk opgevouwen kleed als kroon op zijn hoofd. In zijn blik schuilt een milde ironie. Dat Chimes at Midnight zijn geliefdste film is, heeft te maken met zijn levensgeschiedenis. De ouders van Welles stierven toen hij jong was; op zijn achtste overleed zijn moeder, op zijn vijftiende zijn vader. De taak van de laatste werd overgenomen door een bevriend arts uit Chicago, Maurice Bernstein. Deze arts was meer dan stiefvader, er school een diepe vriendschap in van een oudere man voor een jongere knaap.

Diezelfde verhouding zien we in de film terug: Falstaff voelt zich de ideale mentor voor een van zijn jonge acteurs die prins Hal speelt. Telkens als beide spelers in beeld zijn, straalt vertedering van het gezicht van Falstaff. Nooit eerder zagen we deze corpulente man op vrijersvoeten zo groots.

    • Kester Freriks