Opinie

    • Peter de Bruijn

Hoe een oude film de koppen bepaalt

Peter de Bruijn Waar komt toch de term ‘gaslighting’ vandaan, die nu in de Amerikaanse politiek steeds opduikt? Peter de Bruijn weet het antwoord: uit een film. Waarin de jonge Ingrid Bergman een zeer gedenkwaardige rol speelde.

Het begrip ‘gaslighting’ gaat in de Amerikaanse media al een tijd mee, maar sinds het aantreden van Donald Trump is de term pas echt aan een opmars begonnen. Een kleine greep: ‘Trump is gaslighting America again’ meldde de website van het tijdschrift Psychology Today. ‘Trump’s gaslighting is about to get a lot worse’, luidde een bange voorspelling van The Washington Post. ‘Trump is a classic gaslighter in an abusive relationship with America’, meldt USA Today.

Waar gáán die krantenkoppen over? ‘Gaslighting’, zo meldt het woordenboek, is een aanduiding voor een psychologisch proces waarbij een sluwe manipulator het slachtoffer langzaam maar zeker probeert te laten geloven dat hij of zij gek aan het worden is. Voor het zuigen en sarren waarmee Trump zijn politieke tegenstanders tot razernij drijft, lijkt dat een wat al te subtiel en omslachtig proces. Maar of de term nu wel of niet van toepassing is op het gedrag van de Amerikaanse president; de alomtegenwoordigheid van dit begrip laat ook zien hoe hardnekkig en taai de invloed is van film en filmbeelden.

De term ‘gaslighting’ valt namelijk te herleiden tot een Hollywoodfilm uit 1943 van George Cukor met de jonge Ingrid Bergman en Charles Boyer. De film is gebaseerd op het toneelstuk Angel Street van schrijver Patrick Hamilton en een eerdere Britse film, die eveneens Gaslight heette. Maar alleen de filmversie van Cukor – zowel melodrama als spannende thriller – leeft nog voort in de herinnering.

Bergman speelt de naïeve en beïnvloedbare Paula. Ze is opgevoed door haar tante, een beroemde operazangeres. Na haar dood valt Paula in handen van de innemende psychopaat Gregory (Boyer). Het pasgetrouwde stel neemt hun intrek in de oude woning van Paula’s tante, maar Gregory is alleen maar op zoek naar de verborgen juwelen van tante, terwijl hij ondertussen op sluwe wijze Paula doet geloven, dat ze haar verstand aan het verliezen is. Gelukkig is er de rechtschapen politieman Brian (de immer betrouwbare Joseph Cotton) om dit diabolische plan te verijdelen. Angela Lansbury debuteerde in Gaslight – zeer gedenkwaardig – als het brutale dienstmeisje Nancy.

Gaslight was een hit en verdiende zeven Oscarnominaties. Ingrid Bergman kreeg haar eerste Oscar voor haar rol als Paula. De scène waarin ze Gregory confronteert met zijn doortrapte gedrag, kreeg al tijdens de opnamen applaus van de crew. Dat is een uitzonderlijke gebeurtenis, voor zo’n publiek van doorgewinterde filmprofessionals.

Uiteraard kon niemand voorzien dat de film nog diep in de volgende eeuw deel zou uitmaken van het taalgebruik van de media in de VS. Gaslight gaf vorm aan een psychologische dynamiek waarvoor tot dan toe misschien nog geen naam bestond. Iedereen kent wel zo’n persoon, die graag heimelijk aan stoelpoten zaagt, die met subtiele hints iemands zelfvertrouwen probeert te ondermijnen en altijd op zoek is naar manieren om de ander zich wat kleiner te laten voelen. In extreme gevallen is daar dus een woord voor: gaslighting.

Peter de Bruijn is filmrecensent.
    • Peter de Bruijn