Grondwet bijna heilig in de senaat

Burgemeestersbenoeming De lobby van burgemeesters om hun benoeming niet uit de grondwet te halen, is in de Eerste Kamer kansrijker dan het lijkt.

Foto Koen Suyk/ANP

Een wetswijziging, omarmd in het regeerakkoord en in de Tweede Kamer met een overtuigende 147 stemmen aangenomen, zorgt voor spanning in de senaat en de coalitie. Volgende week debatteert de Eerste Kamer over de langgekoesterde wens – mede de bestaansgrond zelfs – van D66. Het uit de grondwet halen van de benoeming van burgemeesters „bij koninklijk besluit” moet de weg vrijmaken voor democratisch gekozen burgemeesters.

Maar een late lobbypoging van huidige, benoemde burgemeesters laat zien „dat zij denken dat hier nog iets te halen valt”, constateert een GroenLinks-senator. Dinsdag lekte een brief uit die 31 burgemeesters naar de Eerste Kamer hebben gestuurd. Daarin doen zij een beroep op senatoren om de initiatiefwet van D66-voorman Rob Jetten af te schieten. Ze zijn bang dat „het lokaal bestuur zo een speelbal wordt in de waan van de dag”.

Lees ook: Burgemeesters: houd ons in Grondwet

Na bijna unanieme steun in de Tweede Kamer lijkt zo’n offensief kansloos, maar dat is het om meerdere redenen niet. De Eerste Kamer is formeel niet gebonden aan het regeerakkoord. Daarnaast is de senaat altijd extra kritisch op initiatiefwetten van Tweede Kamerleden. En de grondwet is er net iets heiliger dan aan de overkant van het Binnenhof. „Wij kijken hier meer naar de gevolgen van wetgeving”, zegt VVD-senator Helmi Huijbregts. „En die zijn in dit geval nog verre van duidelijk.” Janny Vlietstra (PvdA) vraagt zich af „welk zwaarwegend maatschappelijk probleem hiermee wordt opgelost”.

Voor een grondwetswijziging zijn twee lezingen vereist, met in tweede instantie een tweederde meerderheid van de stemmen. Er zijn dus 50 van de 75 senatoren nodig. Die zijn op basis van de eerste lezing, in 2015, niet gegarandeerd. Het CDA en de ChristenUnie stemden tegen, de PvdA was sterk verdeeld. De VVD gaf gedoogpartner D66 het voordeel van de twijfel, maar expliciet zonder de belofte in de tweede ronde ook in te zullen stemmen.

Eén van de kritiekpunten is dat het voorstel van D66 wel de koning uit het benoemingsproces haalt, maar niet schetst hoe burgemeesters dán aangesteld zouden moeten worden. Sinds begin deze eeuw is de praktijk dat burgemeesters niet meer vanuit Den Haag aangedragen worden, maar dat gemeenteraden hen na een sollicitatieprocedure voordragen. Het voorstel van Jetten verandert niets aan die werkwijze, maar maakt het wel gemakkelijker om in de toekomst – dan met een gewone meerderheid in beide Kamers – burgemeestersverkiezingen mogelijk te maken.

De nacht van Van Thijn

Rob Jetten wil het daar nu absoluut nog niet over hebben. In zijn voorstel is bewust de aanstellingsprocedure losgeknipt van de wens om burgemeesters rechtstreeks te kiezen. Die combinatie zorgde eerder voor een groot politiek trauma in zijn partij. In 2005 sneuvelde minister Thom de Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) nadat de PvdA in de senaat in ‘de nacht van Van Thijn’ zijn plan doorkruiste. De Graaf werd te grote haast verweten, omdat hij aan de grondwetswijziging een voorstel koppelde voor de rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester.

Jetten is „vol vertrouwen” dat hij de senaat kan overtuigen. Maar hij is het met critici „eens dat er eerst een inhoudelijk debat over de positie van de burgemeester moet komen”.

In hun lobbybrief schrijven burgemeesters dat de zogeheten deconstitutionalisering „pas (kan) plaatsvinden na een grondige, inhoudelijke discussie over ons ambt”. De vraag is welke kant senatoren daarin kiezen.

De argumenten voor en tegen de grondwetswijziging zijn in de afgelopen jaren niet veranderd, maar de politieke werkelijkheid wel. D66 kreeg tijdens de formatie vorig jaar steun, in ruil voor het meewerken aan de afschaffing van het raadgevend referendum. Die heeft D66-minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken) in rap tempo doorgevoerd, met brave instemming van alle D66-senatoren.

Die realiteit maakt dat de ChristenUnie zal instemmen met het plan en de VVD’ers „het aan onszelf verplicht zijn het licht te zoeken”, zoals Huijbregts haar positieve houding formuleert. Al is haar fractie er zeker niet volmondig voor. Eerste Kamervoorzitter Ankie Broekers zei dinsdag op Radio 4 dat zij „het sentiment van die burgemeesters heel goed kan begrijpen”.

Onduidelijk is wat CDA en PvdA gaan doen. PvdA’ers zwijgen. Bij het CDA is de uiterst kritische Sophie van Bijsterveld recent als woordvoerder vervangen door Ton Rombouts. Maar dat mag volgens hem niet gezien worden als een capitulatie. Het voorstel ligt „moeilijk” in zijn fractie, zegt de oud-burgemeester van Den Bosch.

Bij de stemming over twee weken kan D66 een historische mijlpaal bereiken. Nooit eerder slaagde de partij die werd opgericht voor bestuurlijke vernieuwing erin de grondwet te wijzigen. Als het niet lukt is dat een blamage die de hele coalitie zal raken.

Voor het afschieten van het voorstel zijn echter meer tegenstanders nodig dan de senaatsfracties van CDA (12), PvdA (8) en SGP (2). Dat die gedrieën geen grondwetswijziging meer kunnen tegenhouden, is ook de huidige politieke realiteit.

    • Emilie van Outeren
    • Pim van den Dool