Klapt El Chapo uit de school?

Drugsbaas

Maandag is in New York het proces tegen de machtige Mexicaanse kartelbaas Joaquín ‘El Chapo’ Guzmán begonnen. Gaat hij vertellen over zijn vele politieke contacten?

Joaquin Guzman Loera, ofwel el Chapo, wordt begeleid door mariniers na zijn arrestatie. Foto Alfredo Estrella/AFP

Vooralsnog heeft Joaquín El Chapo Guzmán tijdens voorbereidende rechtszittingen niet veel meer gezegd dan: ‘Sí, señor’. Nu het proces tegen de beruchte Mexicaanse kartelbaas deze maandag in New York officieel is begonnen met de selectie van een jury, wordt het vooral interessant of Guzmán informatie gaat prijsgeven over zijn contacten met de hoogste machten in Mexico en indirect ook met drugsbestrijders uit de Verenigde Staten.

Dat zijn kartel vanaf eind jaren 80 uitgroeide tot het rijkste en machtigste kartel ter wereld, staat wel vast. Het Sinaloa-kartel verkocht drugs in zeker vijftig landen, verdeeld over alle werelddelen. Een imperium dat hem een vermogen van tientallen miljarden dollars opleverde en dat tegenwoordig gerund wordt door handlangers en zijn zonen.

Lees ook dit gesprek met één van El Chapos bendeleden: ‘Ik moordde voor El Chapo’

Het met gewelddadige hand bestieren van een narco-multinational is niet Guzmáns enige kwaliteit. Hij is ook een uitstekende netwerker. Tot zijn uitlevering aan de VS cultiveert hij connecties binnen alle lagen van de Mexicaanse overheid. De autoriteiten laten hem jaren relatief ongemoeid en Guzmán kan tot tweemaal toe ontsnappen uit zwaarbeveiligde gevangenissen.

Niet alleen heeft Guzmán diepere zakken dan anderen om iedereen om te kopen. Ook past zijn kartel beter op dat het niet te veel onschuldige burgerslachtoffers maakt. Het verbiedt zijn leden te ontvoeren en af te persen. Die relatieve gematigdheid geeft de autoriteiten een excuus om bijvoorbeeld de veel gewelddadigere, concurrerende Zeta’s hard aan te pakken.

Opeenvolgende Mexicaanse regeringen laten Guzmán zijn strijd met rivaliserende kartels winnen. Ze hebben liever één machtig kartel, in de hoop dat het geweld onder zo’n pax narcotica zal luwen. Onder meer president Felipe Calderón (2006-2012) zou voor die aanpak ook instemming hebben gevraagd – en gekregen – van de Amerikaanse anti-narcoticabrigade DEA. Als meest gezochte man van Mexico kan Guzmán zich in Sinaloa zodoende jarenlang relatief vrij bewegen.

Totdat eind 2012 een nieuwe president aantreedt. Enrique Peña Nieto is van de PRI, de aloude machtspartij. Vorige eeuw regeerde ze zeven decennia lang onafgebroken in wat wel de ‘perfecte dictatuur’ werd genoemd. De partij deed daarbij volop politieke zaken met de kartelbazen. Maar, zoals elke president voor hem, belooft Peña echt orde op zaken te stellen.

In februari 2014, ruim een jaar na zijn aantreden, kan hij een grote overwinning melden. Na dertien jaar voortvluchtig te zijn geweest is Guzmán opgepakt. Maar de vreugde is voor Peña van korte duur. Een jaar later, 11 juli 2015, ontsnapt Guzmán uit de gevangenis van Altiplano, vernoemd naar de hoogvlakte even buiten Mexico-Stad.

Beelden van de bewakingscamera in zijn cel tonen hoe Guzmán eerst op de rand van zijn bed zit. Dan trekt hij andere schoenen aan en loopt naar een douche in de hoek van zijn cel. Deze is met een meterhoog muurtje afgeschermd voor de lens van de camera. We zien Guzmán knielen en een paar tellen later is hij weg. Op de plek van het doucheputje zit een gat dat uitkomt op een 1,5 km lange tunnel. Een professionele smokkeltunnel zoals het Sinaloakartel die doorgaans bouwt onder de Amerikaanse zuidgrens.

Kijken: Dit is de tunnel waarmee El Chapo ontsnapte - hoe flikte hij het?

Net als in 2001, toen hij verstopt in een waskarretje zou zijn ontsnapt, is het ook nu de vraag of Guzmán werkelijk via de tunnel ontkwam. Veel Mexicanen geloven niet dat men in de zwaarbeveiligde gevangenis niet doorhad dat er maandenlang aan een hoogstaande tunnel werd gebouwd. De tunnel zou slechts zijn aangelegd om het gezichtsverlies voor de autoriteiten enigszins beperkt te houden. Het mocht niet lijken alsof Guzmán zomaar door de voordeur naar buiten kon lopen.

Deze tweede ontsnapping leidt zodoende tot een nieuwe ronde aan geruchten over de nauwe banden tussen Guzmán en de hogere machtskringen. Heeft de regering-Peña de drugsbaron bewust laten ontsnappen, omdat sinds zijn detentie een machtsstrijd was uitgebroken? Een golf aan dodelijk geweld, die moest worden ingedamd door – opnieuw – één baas de opperbaas te laten worden?

Hollywood-scenario

Toch blijft Guzmán deze keer een stuk minder lang voortvluchtig. En dat heeft hij grotendeels te wijten aan zijn eigen ijdelheid – of voorliefde voor mooie vrouwen. Vanuit zijn cel legt hij in 2014 namelijk contact met de Mexicaans-Amerikaanse tv-actrice Kate del Castillo. Zij is op dat moment vooral bekend van haar rol als La Reina del Sur, over een Mexicaanse vrouw die opklimt tot drugsbarones. Del Castillo stuurt de drugsbaas in 2012 een vleiende tweet en Guzmán – een viermaal getrouwde man en berucht rokkenjager – blijkt daar van gecharmeerd.

De normaal nogal schuchtere kartelleider laat haar via zijn advocaat weten dat hij een film en boek over zijn leven wil laten maken. Guzmán zou enigszins jaloers zijn op de wereldwijde kijkcijferhit Narcos over Pablo Escobar. Die Colombiaanse voorganger is tenslotte al bijna een kwart eeuw dood, terwijl Guzmán nog volop zaken doet.

Na zijn ontsnapping vindt Guzmán het tijd om Del Castillo te ontmoeten. Zijn advocaat is de maand ervoor al met de actrice gaan eten in Mexico-Stad. Hij wordt echter geschaduwd door inlichtingendienst Cisen, waardoor ook de actrice in beeld komt bij de autoriteiten. Als Del Castillo eind september vanuit haar woonplaats Los Angeles naar Guadalajara vliegt om Guzmán te ontmoeten, wordt ze bij aankomst op de luchthaven al gevolgd.

In haar gevolg bevindt zich bovendien een bekende Hollywoodster: acteur Sean Penn. Hij is door Del Castillo gevraagd mee te komen naar de ontmoeting met El Chapo vanwege zijn filmervaring. Penn zelf is, blijkt later, vooral geïnteresseerd in de kans op een interview met Guzmán. Penn klust bij als journalist-activist. Deze kans op een exclusief vraaggesprek met de meest gezochte crimineel ter wereld wil hij niet laten lopen.

Penn krijgt zijn primeur. Samen met Del Castillo ontmoet hij Guzmán in oktober 2015 in een universitair ecopark in Sinaloa. En hoewel de drugsbaas niet goed weet wie Penn is en vooral interesse heeft in de actrice, laat hij zich interviewen.

Na een urenlang onderhoud nemen Penn en Del Castillo afscheid van Guzmán met de belofte contact te houden over een biopic. Maar tot zo’n autobiografische film zal het nooit komen. De twee hebben de autoriteiten op het spoor gezet van El Chapo. Op 6 oktober, vier dagen na ontmoeting met Penn, proberen die hem al te arresteren. Omdat Guzmán een kind vasthoudt, moeten ze hem echter laten lopen. Op 8 januari 2016 lukt het alsnog. Een speciale eenheid van de Mexicaanse marine – het laatste legeronderdeel dat nog ‘schoon’ zou zijn – spoort hem met hulp van de DEA op in Los Mochis, in Sinaloa. Aanvankelijk weet Guzmán nog te ontsnappen, opnieuw via een tunnel, maar lokale agenten kunnen hem niet veel later alsnog inrekenen.

De dag na de arrestatie publiceert Penn zijn interview met Guzmán op de website van Rolling Stone. Guzmán draagt op videobeelden een felblauw hawaïshirt, zit op een klapstoeltje en erkent – voor het eerst publiekelijk – in welke business hij zit. Hij vertelt over zijn eerste jaren als drugsteler, die volgens hem begonnen toen hij 15 of 16 jaar oud was. „De manier om voedsel te kopen was om papaver en wiet te telen. En vanaf die leeftijd begon ik het te verbouwen, het te oogsten en het te verkopen. De drugshandel is deel van een cultuur die helemaal terugvoert op onze voorouders.” Maar hij ontkent dat hij een kartelbaas is. „De mensen die hiervan leven, zijn niet van mij afhankelijk.”

El Chapo wordt op 8 januari 2016 begeleid naar een helikopter op het vliegveld in Mexico-Stad. Hij werd opnieuw gevangen genomen na een militaire operatie in Los Mochis. Foto Alfredo Estrella/AFP

Boekje open

Dit keer is El Chapo maar een half jaar voortvluchtig geweest. Dat roept de vraag op waarom de autoriteiten hem in juli 2015 in eerste instantie lieten ontsnappen. Een theorie is dat ze in de gaten kregen dat Guzmán uit de school wilde gaan klappen over al zijn contacten met opeenvolgende regeringen. Dit dreigde hij ook in 1998 al te doen, tijdens zijn eerste gevangenisstraf. Hij zocht toen actief contact met de DEA. In ruil voor strafvermindering wilde hij vertellen wie zijn corrupte contacten binnen de overheid waren. De Amerikanen gingen er niet op in.

Emma Coronel, de vierde en huidige vrouw van Guzmán, geeft al aanwijzingen voor deze theorie in 2014. In een interview met onderzoeksjournaliste Anabel Hernández – een autoriteit op het gebied van de Mexicaanse narcos en auteur van het standaardwerk Los Señores del Narco – zegt Coronel dat haar man „het echte verhaal wil gaan vertellen”. „De autoriteiten en ook de Amerikaanse DEA zagen dit vanzelfsprekend niet zitten”, vertelt Hernández tijdens een bezoek aan Amsterdam. Haar bronnen vertellen haar dat het eigenlijke doel van de marine en de DEA was „om Guzmán na zijn ontsnapping uit de gevangenis te arresteren en daarbij meteen te doden. Maar hij ontkwam in Los Mochis en de lokale politie kreeg hem daarna als eerste te pakken.”

Guzmán wordt onbedoeld levend ingerekend en opnieuw naar de Altiplano-gevangenis gebracht en vervolgens naar die van grensstad Ciudad Juárez. Een jaar wacht hij daar op zijn uitlevering. Die komt uiteindelijk op 19 januari 2017, precies een dag voordat Donald Trump geïnaugureerd zal worden. Sindsdien zit hij in een zwaarbeveiligde gevangenis in New York, in afwachting van zijn proces.

De uitlevering van Ell Chapo op 19 januari 2017. Foto AP

Sommigen leggen de uitlevering uit als afscheidscadeau aan de uitgaande president Obama. Maar volgens journaliste Hernández was het een „witte vlag” richting Trump, die zich tijdens de campagne zo fel had uitgelaten over Mexico als hofleverancier van drugs. Peña Nieto beging hiermee echter een „kapitale blunder”, meent Hernández. „De gevoelige informatie waarover Guzmán beschikt, kan onder Trump juist makkelijker naar buiten komen.” Eerdere Amerikaanse regeringen maakten lang niet alle informatie openbaar waarover de DEA beschikte. Dit om de bilaterale samenwerking met Mexico niet in gevaar te brengen. „Maar Trump kan die samenwerking geen snars schelen.”

Met lagere drugsbaronnen kunnen schikkingen worden getroffen. In ruil voor strafvermindering lappen ze anderen erbij. Dan komt het niet tot een rechtszaak en blijft gevoelige informatie over overheidscorruptie binnenskamers. Guzmán laat het echter op een proces aankomen: hij houdt vol onschuldig te zijn. Hernández: „Met iemand van zijn kaliber kun je ook niet over strafvermindering onderhandelen, zoals met andere bazen. Hij moet wel levenslang krijgen. Het enige wat je kan doen is onderhandelen over de confiscaties. Hoeveel van zijn geschatte 42 miljard dollar merk je aan als crimineel geld en hoeveel als privévermogen?”

Strijd om straathoeken

Volgens Anabel Hernández zou het winst zijn als er tijdens de New Yorkse rechtszaak, die volgende week inhoudelijk aanvangt, ook aandacht komt voor de pax narcotica-aanpak. Die heeft hopeloos gefaald, stelt ze. „Niet alleen omdat het de drugshandel en de bijbehorende corruptie legitimeert. Maar ook omdat ze door Guzmán relatief met rust te laten en zijn vijanden wél aan te pakken, die laatsten versplinterd hebben tot criminele cellen. Kleine en middelgrote organisaties die leven van afpersing, de straathandel in drugs, ontvoeringen. Er wordt niet langer gevochten om plazas [grote smokkelroutes naar de VS], maar om straathoeken.”

Lees ook de eerdere reportage over de dodelijke drugsoorlog in Juârez: Wie in Mexico vermoord wordt, zal wel schuld hebben

Het is niet meer mogelijk met de kartels om de tafel te gaan zitten om een eind aan het geweld ‘uit te onderhandelen’. „Iets wat altijd gebeurde, vanaf de jaren 70 tot 2000. Maar nu kan dat niet meer. Je kan wel met zeven of acht capo’s gaan zitten. Maar zij controleren al lang niet meer de bendes in de straten.”

De enige manier het geweld nog te temmen, zegt Hernández, is om „een alomvattende operatie te lanceren tegen de autoriteiten die de kleine bendes beschermen. De corrupte bestuurders, de burgemeesters, de gouverneurs.” Zelfs de VS krijgen inmiddels meer interesse in hoge corrupte politici dan in de zoveelste drugsbaron, merkt zij. Het witwassen, onder meer met hulp van internationale banken, kan nog veel strenger worden vervolgd. „Je moet al deze politieke en economische structuren aanpakken. Anders geef je de controle over het land weg. En die zijn we op veel plekken al kwijt.”

    • Merijn de Waal