Opinie

    • Jana Hensel

Zonder haar was dit niet mijn Heimat

Duitsland Mijn Duitsland-gevoel is een Angela-Merkel-gevoel, schrijft de Oost-Duitse schrijfster . „Het is een tweede huid geworden.”
Illustratie Cyprian Koscielniak

Politieke balansen maken anderen op, mijn afscheid moet persoonlijk zijn. Ook daarom geef ik graag toe dat ik altijd een beetje bang ben geweest voor de dag waarop Angela Merkel haar terugtreden zou aankondigen. Zelfs toen die dag de afgelopen weken steeds dichterbij leek te komen. Soms was die angst kleiner, op andere momenten groter. Maar zonder Angela Merkel zou dit land niet het mijne geworden zijn, zonder haar zou ik daarin als vrouw en als Oost-Duitse geen plaats hebben gevonden. Of anders gezegd: dan zou ik mij waarschijnlijk veel onzekerder hebben gevoeld.

Haar besluit om zich niet nog een keer kandidaat te stellen voor het voorzitterschap van de CDU en ook het ambt van bondskanselier na het einde van de zittingsperiode van de huidige Bondsdag neer te leggen, heeft Angela Merkel met de grootsheid en waardigheid bekendgemaakt die ik node zal missen. Voor mij is haar kanselierschap een grote, belangrijke tijd geweest, die mij gevormd heeft en me zeker nog lange tijd zal bezighouden.

Het einde van haar kanselierschap is ook een cesuur in mijn eigen leven. Niet alleen omdat Angela Merkel nu eenmaal de eerste vrouw en Oost-Duitse was die dertien jaar geleden bondskanselier werd, maar ook omdat Angela Merkel naast weinig anderen een leider van de vrije wereld was – is, iets dat inmiddels al bijna in de vergetelheid is geraakt.

Dit uitspreken is de Amerikanen altijd makkelijker gevallen dan ons. Maar Merkels broze glans, haar niet-glamoureuze glamour heeft ook afgestraald op diegenen die haar altijd bestreden hebben. Wij zijn allen groter geworden.

Mijn Duitsland-gevoel is in werkelijkheid een Angela-Merkel-gevoel. Ik ben in dit gevoel gaan ‘wonen’ zoals anderen in een huis. Ik heb er net zo vanzelfsprekend in gewoond als een kind. Het is in de loop der jaren als een tweede huid geworden. Is dat niet wat we een ‘Heimat’ (thuis) noemen? Is dat ook niet waarnaar we altijd op zoek zijn, waarnaar we verlangen?

Onstuimig kind

Met patriottisme heeft dit niets te maken. Voor mannelijk patriottisme was Angela Merkel sowieso nooit echt geschikt. Dat stak slechts zo nu en dan de kop op, als ze bijvoorbeeld in een voetbalstadion zat en na een doelpunt van het nationale elftal als een onstuimig kind omhoog rees. Op die momenten kon ik flink lachen en Duitser zijn, en op die momenten was ik dat ook graag. Ook die momenten zal ik node missen.

Lees ook: Macht van Merkel slinkt nu snel

Evenals de momenten waarop zij in de Bondsdag sprak, als zij na weer een doorwaakte nacht de volgende morgen in een televisiestudio stond en rustig en zakelijk uitlegde op welke manier welk plan zou worden aangepakt. Bij haar werd het financieel beleid nooit saai. Ze kon de melkprijs, de transatlantische betrekkingen en de kinderbijslag uitleggen. Drukte het afscheid van kernenergie er eenvoudigweg doorheen, ook prima. Het leek na Fukushima het juiste moment.

Dat zij de CDU naar het midden zou trekken, vond ik goed. Ik heb alleen maar vanwege Angela Merkel op deze partij gestemd, waarvan niemand voortaan werkelijk zal kunnen zeggen of het ook de juiste partij voor haar was. Ik had me graag nog lange tijd met haar in dit Duitsland thuis willen voelen.

Ik houd van de wallen onder haar ogen, die soms groter en dan weer kleiner zijn, voor mij zijn het wallen van vertrouwen. Ik houd ervan hoe zij haar handen in een ruit vouwt, hoe zij ze tijdens het praten in een altijd identieke beweging opent en sluit. Ik hield ervan hoe zij met Obama, Poetin, Macron of wie dan ook omging. Altijd liep zij met haar rechterhand ver naar voren op anderen af, altijd met een open blik, soms een beetje pijnlijk getroffen als de mannen haar al te stevig wilden omarmen.

Ik kan het niet anders zeggen, ik reisde met Merkel mee de wereld over. Toen zij de Dalai Lama op haar kantoor ontving, toen zij in Jeruzalem verklaarde dat de veiligheid van Israël een Duitse raison d’état was, toen zij met Poetin weer nachtenlang over een oplossing voor de Oekraïne-crisis belde. Ik kon mij niemand anders in haar plaats voorstellen.

Kleren, kapsel - niets deugde

Niemand stond in al die jaren haar mannetje zoals zij. Wat heeft zij niet allemaal stoïcijns ondergaan! Het bijna weggelachen. Wat voor pantser moet zij zich niet hebben aangemeten om zo ver te komen. In haar eerste jaren als minister was alles aan haar in het beste geval komisch, niet-passend eigenlijk: haar kleren, haar kapsel, haar lachen, haar gebaren. Toen zij in 2005 ten slotte kanselierskandidaat werd, hebben veel, te veel journalisten zich afgevraagd: kan zij dat überhaupt wel?

En daarmee doelden ze natuurlijk niet op de partijvoorzitster en oppositieleidster die de CDU na het financieel schandaal rond Helmut Kohl in leven had gehouden, nee, ze doelden op de vrouw en de Oost-Duitse.

Lees ook: Wie volgt Merkel op als leider van de CDU?

Kan een vrouw dat wel? Kan een Oost-Duitse dat wel? Ook op die momenten had ik het gevoel dat ze het ook over mij hadden, ook op die momenten werd mij ondubbelzinnig te verstaan gegeven hoe veel méér een vrouw moest presteren, hoe veel méér van haar werd verwacht. Het zal veel vrouwen zo zijn vergaan. Het zal een van de redenen zijn waarom het haar in al die jaren zo zwaar is gevallen ook in het openbaar een vrouw te zijn en in het openbaar haar Oost-Duitse afkomst te tonen. Hoe hartstochtelijk heb ik al die jaren niet op meer gewacht – en gehoopt. Een keer heb ik haar persoonlijk ontmoet. Ze toonde me toen in haar kantoor een groot schaakbord, dat ze tijdens een reis had gekregen. De dame in dat schaakspel was groter dan alle andere stukken, zij wees erop en zei snaaks: „De dame is aan zet”.

Op een groot podium sprak zij helaas zelden zo, alleen in de vele portretten die van haar zijn verschenen was altijd te lezen hoe slagvaardig en grappig ze kon zijn. Wellicht zullen we op een dag ervaren of deze schuwheid onderdeel is van haar karakter, of dat zij het slechts een noodzakelijke aanpassingsstrategie vond in een door mannen en West-Duitsers gedomineerde samenleving.

‘Merkel muss weg’

Veel Oost-Duitsers hebben haar deze terughoudendheid niet vergeven. En daarom weet ik dat ik mij met deze tekst vooral in de ogen van een paar van mijn Oost-Duitse landgenoten tamelijk belachelijk maak. Ik heb op de marktpleinen hun woede gezien, ik heb hun gefluit en ‘Merkel muss weg’-geroep meer dan eens gehoord. Dat was oorverdovend. Angela Merkel was op dergelijke momenten niet te benijden, zeer eenzaam stond zij daar tegenover haar eigen mensen. Natuurlijk waren ook dat historische momenten.

Was hun woede mijn motivatie? Kwam daar mijn respect voor haar uit voort? Ik weet het niet. Maar ik weet wel dat ik tot op het laatste moment mijn hoop niet wilde opgeven. Dat deze kloof zich weer zou sluiten, dat zij hem weer zou kunnen sluiten. Niet alleen omdat ik daardoor beide uiteinden, die ook de beide uiteinden van mijn herkomst zijn, op een dag weer bij elkaar zou kunnen brengen. Haar weg in de machtscentra van de wereld en de woede van de Oost-Duitsers, die zij achter zich liet. Dat is ook een niet onbelangrijk verhaal van ons heden. Het blijft vooralsnog onopgelost.

Lees ook Commentaar: Merkels stapsgewijze exit is niet perse een goed idee

Haar besluit om de Duitse grenzen in de zomer van 2015, in de aanblik van de honderdduizenden vluchtelingen níet te sluiten en zo een welkomstcultuur te creëren, blijft het meest stralende moment van haar kanselierschap. Ik zeg dit, hoewel ik weet dat het land erdoor verscheurd raakte. Dat het de reden is dat zij nu haar terugtreden heeft aangekondigd.

Maar ik ben er zeker van dat wij op een dag zullen concluderen dat zij gelijk had. Dat haar ‘Wir schaffen das’ (‘Het lukt ons’) het grootste compliment is geweest dat zij ons kon maken. Zij heeft ons Duitsers daarmee een stuk van haar grootsheid en waardigheid als missie teruggegeven. En het zal ons lukken, nu ook zonder haar.

Eigenlijk zegt men dit alleen over mannen. Maar nu zeg ik het ook over haar: Angela Merkel is een groot staatsman. Of nee, het is toch beter om te zeggen: Angela Merkel is een groot staatsvrouw.

Vertaling: Menno Grootveld
    • Jana Hensel