Susan Kigula in Antwerpen, oktober 2018. In 2009 spande ze, in afwachting van haar executie in Oeganda, samen met andere gevangenen een zaak aan tegen de staat. Inzet: het afschaffen van de doodstraf in Oeganda.

Foto Károly Effenberger

Zij redde vanuit de cel in Oeganda velen van de doodstraf

Ex-gevangene Susan Kigula studeerde rechten in de tijd dat ze op haar executie wachtte in een Oegandese gevangenis. Nu is ze vrij en helpt ze andere gedetineerden.

Susan Kigula werd in Oeganda drie keer groot nieuws. De eerste keer toen ze werd beschuldigd van de moord op haar man. De tweede keer toen ze als gevangene een van de beste schoolexamens aflegde van het land. En de derde keer, in 2009, toen ze een wet wist te veranderen die meer dan honderd mensen redde van de doodstraf.

Kigula – de k spreek je uit als tjie – is gaan zitten op het bankje van een oud Antwerps klooster, een paar minuten lopen van de iconische kathedraal. Haar twintigjarige dochter, die Kigula sinds haar vrijlating twee jaar geleden weer ziet, gaat snel naast haar zitten. Moeder en dochter hebben beloofd elkaar nooit meer uit het oog te verliezen.

„Al die mensen die nu gewoon thuis bij hun familie zijn, hun vrijheid weer terug hebben”, zegt de 41-jarige Kigula. „Ik denk er niet iedere dag aan, maar wel vaak, ja. En dan ben ik ook echt trots.”

Moeder en dochter Foto Károly Effenberger

Het is nu twintig jaar geleden dat Kigula verwond en onder het bloed wakker werd naast haar man, wiens nek was doorgesneden, en haar baby, die nu als jonge vrouw naast haar zit.

Ze rende naakt naar buiten om hulp te roepen en verloor het bewustzijn. In het ziekenhuis hoorde ze dat haar man was overleden.

Drie dagen later stond de politie voor haar deur en werd ze meegenomen als verdachte van de moord.

De toen 21-jarige Kigula, die in een cadeauwinkel werkte, moest mee naar de zwaar beveiligde Luzira vrouwengevangenis in Kampala, de hoofdstad van Oeganda. Ze zat met drie anderen in een cel, haar wc was een emmer, ze werd omgeven door boosheid en verdriet. „Vrouwen die iedere dag wachtten op hun executie. Ik was een van de jongsten, en minder neerslachtig dan de rest.”

Ze dacht toen nog dat ze snel weer vrij zou komen.

Pas jaren later diende haar zaak. Haar stiefzoon, die ten tijde van moord drie jaar was en vijf toen hij de belastende getuigenis tegen haar aflegde, zei dat Kigula zijn vader had gedood. Hij sliep die nacht in dezelfde kamer. Susan Kigula werd beschuldigd van moord, wat in 2002 in Oeganda automatisch de doodstraf betekende. Ze zou worden opgehangen.

Kigula zelf zegt dat ze onschuldig is en dat haar schoonfamilie haar stiefzoon tegen haar heeft opgezet. „De politie en de rechters willen een zaak snel afronden, wijzen een schuldige aan en paraderen daar dan mee in de media. Al voordat de zaak goed en wel is begonnen, is het oordeel geveld. Je hebt dan een goede advocaat nodig om jouw kant van het verhaal te kunnen vertellen. Maar de meeste gevangenen hier, en dat gold ook voor mij, hebben geen geld voor een advocaat.”

Lees ook over popster Bobi Wine, die in Oeganda oppositie voerde tegen de autocratische president Museveni en werd gearresteerd en gemarteld: Strijden met muziek tegen corrupte politiek

Hoogste score van Oeganda

Kigula probeerde de vrouwen in de gevangenis, ondanks hun uitzichtloze situatie, plezier in het leven te laten houden. Ze richtte een zangkoor op en pleitte bij de directie voor een onderwijsprogramma, dat toen alleen voor mannelijke gevangenen beschikbaar was. „Daar behaalde ik uiteindelijk mijn middelbare-schooldiploma”, vertelt ze.

Kigula haalde dat jaar, in afwachting van haar executie, een van de hoogste scores van Oeganda. Het werd landelijk nieuws, ook een aantal internationale media pikte het op. Zo hoorde ook de Brit Alexander McLean, dit verhaal. McLean had haar eerder al ontmoet toen hij als vrijwilliger in de gevangenis werkte en zij hem had geholpen met vertalen. Toen hij het verhaal las over die slimme gevangene die een van de beste schoolexamens van Oeganda had afgelegd, wist hij meteen om wie het ging.

McLean had in 2004 de African Prisoners Project opgezet, ter ondersteuning van Afrikaanse gevangenen die met weinig rechtsbescherming zijn vastgezet. Hij besloot weer bij Kigula langs te gaan en had goed nieuws. „Alexander had een beurs voor me geregeld aan de Universiteit van Londen”, zegt Kigula. „Ik was lyrisch!”

Maar toen ze hoorde dat het de bedoeling was om rechten te gaan studeren, was haar antwoord nee.

Kigula beweegt haar wijsvinger heen en weer. „Ik was slachtoffer van onrechtvaardigheid, ik had een hekel aan advocaten, ik wilde niets met die wereld te maken hebben.”

Juist omdat ze slachtoffer was, meende McLean dat dit een goede keuze voor haar was. Zo kon ze misschien iets betekenen voor haar medegevangenen.

Er werden stapels met boeken bij de gevangenis afgeleverd. „De vrouwen lachten me uit. Ze zeiden, je gaat gewoon dood, waarom verspil je je tijd aan een studie?”, zegt Kigula.

Hoekje van de gevangenis

In 2009, terwijl ze nog studeerde, spande ze samen met haar 417 medegevangenen een zaak aan tegen de staat, met als inzet het afschaffen van de doodstraf. De zaak staat bekend als ‘Susan Kigula en 417 anderen tegen de procureur-generaal’.

Oeganda’s Hoge Raad schafte de doodstraf niet af, maar besliste wel dat mensen die beschuldigd worden van moord niet meer automatisch de doodstraf krijgen. Wat in Oeganda sindsdien ook niet meer kan, is mensen langer dan drie jaar op hun executie laten wachten. De doodstraf voor meer dan honderd mensen werd opgeheven. Kigula’s doodstraf werd omgezet in een gevangenisstraf van twintig jaar.

„Ik sta in de rechtensyllabus”, zegt Kigula trots. Alle rechtenstudenten in Oeganda leren sindsdien over haar.

Het zou nog jaren duren voor ze vrijkwam. In een hoekje van de gevangenis opende ze in de tussentijd een juridisch adviesloket om haar medegevangenen te helpen met de voorbereiding van hun proces. „Ik leerde de vrouwen om zichzelf te verdedigen in hun rechtszaak. Je moet je voorstellen; deze mensen wisten niet eens hoe je een rechter aanspreekt. Ze hadden nog nooit van de woorden ‘My Lord’, of ‘My worshiper’ gehoord. Vaak worden gevangenen heel emotioneel tijdens de zitting, ze voelen zich machteloos.” Taal, vormde voor sommige gevangenen ook een obstakel, vertelt Kigula. De voertaal in de rechtbank is Engels, maar de meeste gevangen komen van buiten de steden en zijn te laag opgeleid om Engels te hebben geleerd.

Kinderen van gevangenen

In 2016 werd Kigula vervroegd vrijgelaten. Nu werkt ze samen met Alexander McLean voor het African Prison Project. De vrijwilligersorganisatie leert gevangenen en gevangenispersoneel in Oeganda en Kenia over hun rechten. Zo heeft ze inmiddels al meer dan duizend mensen kunnen helpen met haar kennis, zegt ze. Zestig gevangenen zijn nu ook begonnen met een rechtenstudie. „Deze studenten zijn gelukkig enthousiaster dan ik destijds was”, zegt Kigula lachend. „Door mij weten ze nu dat zo’n studie wel degelijk verschil kan maken.”

Kigula had de luxe dat ze haar dochter bij haar moeder kon achterlaten. Ze heeft nu een organisatie opgezet voor „de onschuldige slachtoffers van het Oegandese rechtssysteem”, de kinderen van gevangenen. „Vaak worden die dakloos als hun ouders weg zijn, ze hebben geen geld en belanden in de criminaliteit”, zegt ze. „Zo wordt de geweldscyclus nooit doorbroken.”

Het belangrijkste dat volgens Kigula moet gebeuren, is dat Oegandezen leren over de wetten van hun land en over hun rechten.

„Het is mijn ambitie te voorkómen dat mensen in de gevangenis belanden. Als je ze pas in de gevangenis onderwijs of voorlichting geeft, is het vaak al te laat. Veel mensen weten niet dat je een boete kunt krijgen voor een verkeersovertreding, ze weten niet dat huiselijk geweld strafbaar is.” Volgens Kigula moet die voorlichting gebeuren via talkshows op tv, via sociale media en in het reguliere onderwijs. Vooral in de kleinere dorpen is meer kennis noodzakelijk.

Vijf broertjes of zusjes

De vrouw die in één avond haar man, het gezag over haar kind en haar vrijheid verloor en – twee maanden voor haar vrijlating – haar moeder, heeft de houding van iemand die controle heeft over haar welbevinden.

Kigula vertelt over een gesprek een paar uur geleden, toen ze voor het eerst samen met haar dochter in het vliegtuig zat, op weg naar Antwerpen. „Ik zei tegen haar; als ik nooit had vastgezeten dan had jij nu vijf broertjes of zusjes gehad en dan zaten we allebei thuis voor die kinderen te zorgen. Dan was jij niet naar de universiteit gegaan. Kijk waar we nu zijn.”

    • Maral Noshad Sharifi