Hoogleraar psychologie Jordan Peterson: „De dominante doctrine dat er een tiranniek patriarchaat zou heersen, maakt het voor mannen moeilijk om nog hun best te doen.”

Foto Mark Sommerfeld/HH

‘Wrok is een heel belangrijke drijfveer’

Jordan Peterson De komst van Jordan Peterson naar Nederland leidde deze week tot veel rumoer. Wat zijn de ideeën van deze Canadese hoogleraar psychologie? En wat drijft zijn aanhang? Een interview.

Er schuilen twee zielen in Jordan B. Peterson. Soms is hij onderwijzer. Op dinsdagavond bijvoorbeeld, in het DeLaMar Theater in Amsterdam. Traag wandelt Peterson op het podium. In een driedelig pak, krijtstreep, met gesoigneerde baard en grijze haardos, ziet hij eruit als een notabele uit de negentiende eeuw. Zijn voordracht heeft hij geperfectioneerd: op het donkere podium vangen zijn smalle, gesticulerende handen steeds net het licht van de lamp.

Peterson spreekt zijn publiek, overwegend mannen tussen de 20 en 35 jaar, rustig toe. Hij vertelt hoe ze betekenis kunnen leggen in de kleine dingen in het dagelijks leven. Hij voorziet echtelijke problemen, nu de verdeling van huiselijk werk niet meer vanzelf spreekt omdat er geen vaste man-vrouw-rolverdeling meer is. Hij geeft tips: maak goede afspraken, over eten, over seks. Je kunt jezelf veranderen, stelt Peterson. Een deel van jezelf moet sterven, maar wedergeboorte volgt. Een meisje in de zaal snikt.

De tweede ziel van Jordan Peterson: de cultuurstrijder. Die laat zich een dag later zien, tijdens het interviewforum Room for Discussion aan de Universiteit van Amsterdam. Peterson treft opnieuw een welwillend, grotendeels mannelijk publiek. Hij hekelt daar de „collectivisten”, „cultuurmarxisten”, „feministen”, „politiek correcten”. Aanvallen? Welnee, zegt hij. „Ik verdedig me alleen maar.”

Ik ben vaak de enige die deze mensen bemoedigend toespreekt

De Canadese hoogleraar psychologie Jordan Peterson (56) had er al een lange, onopvallende academische carrière op zitten toen hij een van de opvallendste en meest omstreden stemmen uit de wetenschap werd. In 2016 keerde hij zich tegen een wetsvoorstel in Canada dat discriminatie om geslachtsidentiteit en -uiting zou verbieden. Peterson zei dat de wet hem zou kunnen verplichten studenten aan te spreken op de manier waarop zij hun geslacht identificeren.

Sindsdien is hij een fenomeen op YouTube en andere sociale media. De komst van Peterson naar Amsterdam leidde tot veel ophef. Boze UvA-medewerkers protesteerden tegen het podium dat Peterson van de universiteit kreeg. Hem werd pseudowetenschap verweten en een „conservatieve, patriarchale, antifeministische, antiklimaatwetenschappelijke, ‘politiek incorrecte’ wereldbeschouwing”.

Klaas Nijhoff (28), die luistert naar Peterson in het DeLaMar Theater, heeft vandaag een tweede exemplaar van Petersons bestseller 12 regels voor het leven gekocht. Het eerste heeft hij stukgelezen. In dat boek geeft Peterson praktische adviezen als: sta rechtop, wees precies in je taalgebruik, aai een kat op straat. Nijhoff zegt: „Peterson geeft invulling aan de vraag: waartoe zijn wij op deze aardkloot?”

Lees ook de recensie van Petersons bestseller: Handboek voor de gemankeerde man

Tijdens Petersons optreden leest de Amerikaanse talkshowhost Dave Rubin vragen voor van het publiek. In één vraag vertelt een bezoeker dat Peterson hem na een zelfmoordpoging op 21-jarige leeftijd erdoorheen heeft gesleept. Rubin kondigde Peterson eerder aan als voorman van „de geweldloze revolutie”.

Hoewel hij zegt weg te blijven van politiek, zit er een diepe politieke betekenis in Petersons woorden. Zijn verzet tegen de nieuwe tijd is vaak een pleidooi voor het herstel van oude normen en hiërarchieën. Zijn afkeer van alles wat links, feministisch of ‘politiek correct’ is, zijn begrip voor het lijden van de man – het komt terug in de woorden van veel politici, van Thierry Baudet tot Donald Trump (op wie hij overigens zegt neer te kijken).

Vlak na zijn optreden aan de UvA zit Jordan Peterson in een kamertje in het universiteitsgebouw. Hij drinkt een glas warm water – ook over voeding heeft Peterson uitgesproken ideeën. Hij eet zowel ’s avonds als ’s ochtends biefstuk. Peterson was op het podium in tranen geraakt vanwege, zei hij, het grote vertrouwen dat mensen in hem stellen. Nu zegt hij: „Het zal u verbazen hoe vaak ik de enige ben die deze mensen bemoedigend toespreekt. Zo veel mensen snakken naar een bemoedigend woord. Wat zou je liever horen? ‘Je bent goed zoals je bent’, of ‘Je hebt geen idee wat je zou kunnen bereiken, als je je best maar zou doen!’ Ik sta ook meer op afstand. Dat maakt het soms makkelijker mij te vertrouwen dan iemand in de directe omgeving.”

Lees ook over de UvA-bijeenkomst: Muisstil luisteren naar levenslessen van de omstreden Jordan Peterson

Wat kenmerkt uw, meestal mannelijke, aanhangers? Voelen ze zich gekwetst? Genegeerd? Beledigd?

„Ze voelen dat er niet het beste uit hen wordt gehaald.”

Heeft u medelijden met hen?

„Nee. Maar de dominante doctrine dat er een tiranniek patriarchaat zou heersen, maakt het voor mannen moeilijk om nog hun best te doen. Hun ambitie wordt met argwaan bekeken.”

Wat is het onderliggende gevoel?

Hij denkt lang na en zegt met gebroken stem: „Wrok. Kaïn versus Abel. Kaïn was boos omdat het leven niet mild voor hem was, maar wel voor zijn broer. Hij zei tegen God: ik doe mijn best en mij overkomt niets goeds. Mijn broer wappert met zijn handen en al het goede komt op zijn pad. God zei: werk eerst maar eens aan jezelf voordat je klaagt. Dat is het laatste wat Kaïn wilde horen. Hij doodde Abel. Waarom? Wraak tegen God. Als je nu naar de verschrikkingen van vandaag kijkt, schietpartijen op scholen en dergelijke, die zijn een uiting van hetzelfde sentiment. Wrok is een heel belangrijke drijfveer.”

En het zijn vooral jonge mannen die die wrok nu voelen, gelet op uw publiek?

„Mijn publiek wordt niet per se gedreven door wrok, hooguit jegens diegenen die wel hun best doen. Zij willen een weg vooruit vinden. Maar er is een strijd gaande tussen de seksen. Onze belangen komen lang niet altijd overeen. Het ontspoort heel makkelijk. Mannen voelen wrok omdat ze horen dat mannelijkheid giftig zou zijn.”

Is het de prijs van de secularisering, dat veel mensen zich richtingloos voelen?

„En de prijs van het postmodernisme. Ik snap wel waar dat postmodernisme vandaan komt: er zijn talloze interpretaties van alles mogelijk. Maar daar stopte hun denken. Religie geeft antwoorden en houvast. Het verlies van religie en een veelheid aan interpretaties veroorzaken angst en verwarring en richtingloosheid – wat een ander woord voor vrijheid zou kunnen zijn.”

Hoe heeft het postmodernisme het academische klimaat beïnvloed?

„Het heeft mensen het excuus gegeven voor ongelofelijke luiheid. Studenten worden de axioma’s van dat rare postmodern-marxistische huwelijk geleerd. Je hebt probleem x, wat is daar de oorzaak van? ‘Het patriarchaat.’ Probleem y? ‘Het patriarchaat.’”

Postmodern marxisme is toch een contradictio in terminis? Postmodernisten zouden juist wars zijn van ideologieën als het marxisme.

„Ik denk dat het postmodernisme een vermomming is voor het marxisme. Ze hebben het marxisme gereconstrueerd als een soort identiteitspolitiek, een slachtoffer-dader-narratief.”

Het marxisme gaat toch over het omverwerpen van de bourgeoisie?

„Ja, maar nu is het identiteit. Het gaat niet meer om de arbeidersklasse en de kapitalisten, maar om degenen die worden onderdrukt door hun genderidentiteit en degenen die hen onderdrukken.”

En daar lijden jonge mannen onder?

„Hier ligt haat tegen competentie aan ten grondslag: als je competentie als macht definieert, en macht als tirannie, dan druk je iedereen die competent is weg. Het is jaloezie en wrok en wraakzucht, vermomd als compassie voor de zwakkeren.”

Waar in de westerse wereld maakt radicaal-links nu aanspraak op de macht?

„Aan de universiteiten is het dominant in de geesteswetenschappen.”

Geesteswetenschappen kunnen toch niet de bron van alle kwaad zijn?

„Waarom niet?”

Ze zijn zo klein dat..

Fel: „Er is niet veel voor nodig. Je hebt geen 51 procent van de bevolking nodig om een cultuur te veranderen, 5 procent toegewijden is genoeg. De activisten zijn bovendien zwaar gesubsidieerd. Ze kunnen alle tijd die ze hebben aan activisme besteden.”

Waarom richt u zich niet tegen rechtse identiteitspolitiek?

„Er is geen overheidssubsidie voor rechts activisme.”

Maar ziet u identiteitspolitiek niet ook als een rechts probleem?

„O ja, zeker. De witte nationalisten, de white supremacists. Maar zij domineren de universiteiten niet. Zij hebben geen beleid in Canada ingevoerd dat mijn vrijheid van meningsuiting inperkt.”

Maar één van hen schoot mensen dood in een synagoge.

„Luister: ik ben geen vriend van racisten en antisemieten. Ik heb eindeloos lezingen gegeven over de gevaren van extreem-rechts. Maar ik werk op een universiteit, mijn eerste zorg is de overname van een groot deel van de universiteit door links. Links domineert het debat in de academie. De laatste neonazibijeenkomst in de VS trok zestien mensen.”

U zegt zich afzijdig te houden van politiek. De wrok van uw aanhang uit zich wel degelijk politiek. Zie de verkiezingen van Trump of andere leiders in het Westen.

„Als tiener was ik politiek actief. Maar de problemen die ik zag, speelden niet op politiek, maar op psychologisch niveau. Soms raakt het nog aan politiek. Zeker als politici zich mengen in zaken die buiten hun reikwijdte vallen. Zoals dat geslacht een sociaal construct is. Het is ten déle een construct, dat is een enorm verschil. Als ik dat zeg, heeft het misschien politieke implicaties, maar het is geen politieke zet. Het is daarentegen púúr politiek om te zeggen dat geslacht een sociaal construct is.”

Hebben de mensen die wrok voelen een politieke stem nodig?

„Misschien, maar dat is niet wat me drijft. Ze moeten zich herpakken en hun best doen. Dan sta ik aan hun kant.”

    • Guus Valk
    • Nynke van Verschuer