Wat is er aan de hand als je je stem kwijt bent?

Durf te vragen Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Hoe raak je je stem kwijt?

Fluisteren is nog de enige manier om wat zeggen als je plotseling je stem verliest. Alle volume is eruit verdwenen, en als je toch probeert de woorden er krachtig uit te persen, is het resultaat een hees verstikt stemgeluid. Waar is die volle klank gebleven en waarom kost praten ineens zo veel moeite?

De menselijke stem wordt gevormd in het strottenhoofd, een orgaan van stevig kraakbeen dat aan de buitenkant van de keel zichtbaar is als de adamsappel. Hierin zit de splitsing tussen de slokdarm en de luchtpijp. Het dunne kraakbenen strotklepje regelt het ‘verkeer’ van de ademhaling en consumptie. Vlak daaronder zitten in de luchtpijp de stembanden.

Blaasblag

De stembanden (we hebben er twee) hangen in ontspannen toestand slap, zodat de lucht er ongehinderd langs kan stromen. Stemgeluid ontstaat wanneer de stembanden zich aanspannen en slechts een klein spleetje overlaten. De longen, middenrif en ribbenkast fungeren als blaasbalg die lucht erdoorheen perst. Door de luchtdruk gaan de aangespannen stembanden trillen. En ook de lucht die erlangs stroomt. Dat geeft de basistoon, waarmee keel, tong en mond vervolgens het stemgeluid vormen. De klanken vormen zich zo tot woorden, zinnen, verhalen, liederen.

Stemuitval kan iedereen treffen, maar komt veel vaker voor bij beroepsgroepen waar stemgebruik onontbeerlijk is. Onderwijzers en leraren, telefonisten, cabaretiers, zangers en zangeressen. Dat duidt erop dat overbelasting of verkeerd stemgebruik een rol kunnen spelen bij de dienstweigering van de stembanden.

Na te enthousiast schreeuwen, als toeschouwer van een sportwedstrijd of popconcert, kan iemand al snel schor worden. Soms gaat het ook ongemerkt als iemand op een feestje steeds luider en scheller moet praten om boven het geroezemoes uit te komen (het zogeheten Lombard effect).

Een schorre stem wordt veroorzaakt door ongecontroleerde turbulentie langs geïrriteerde stembanden. Die zijn dan door de extra inspanning opgezet geraakt en sluiten niet meer mooi, met gladde randen, goed op elkaar.

Daarnaast kunnen de stembanden ontstoken raken door een infectie. Daardoor zwellen ze op en is het lastiger de vibratie ervan met spieren eromheen te controleren. De stem vervormt dan. Meestal is er een virus in het spel. Na een paar dagen keert de stem vanzelf weer terug.

Overvloedig drankgebruik

De stemkwaliteit kan ook aangetast worden door overvloedig drankgebruik en vooral roken (denk aan de ‘doorrookte stem’). Zure oprispingen uit de maag kunnen de stembanden irriteren. Door het schrapen van de keel of hard hoesten kunnen stembanden eveneens beschadigen.

In uitzonderlijke gevallen wordt het spreken belemmerd door verlamming van een of twee stembanden, of door een poliep of tumor die op of in de buurt van de stembanden groeit.

Wie zijn stem verliest, kan vaak alleen nog maar fluisteren, als laatste toevlucht om toch nog wat te kunnen zeggen. Fluisteren is praten zonder stem. De klanken vorm je dan alleen met je mond en tong, zonder de stembanden te gebruiken. Het is echter geen goed idee om te gaan fluisteren bij stemverlies; door de geforceerde manier van spreken kunnen de problemen verergeren.

Beter kun je de stembanden even rust gunnen en het gebruik van koffie en alcohol beperken of helemaal afzweren. Veel water drinken bevordert het herstel.

    • Sander Voormolen