Noordelijk idee voor de euro: meer markt, minder noodsteun

‘Hanze’-visie

Samen met negen landen stelt Nederland voor om de financiële sector mee te laten meebetalen als de schuld van een euroland onhoudbaar wordt.

Minister Wopke Hoekstra van Financiën publiceerde vrijdag met negen gelijkgestemde landen een verklaring over hervorming van het noodfonds van de eurolanden. Foto Bart Maat/ANP

De voorwaarden voor noodhulp aan wankele eurolanden moeten strenger worden. Met dit voorstel heeft het Nederlandse kabinet vrijdag de discussie over de toekomst van de eurozone op scherp gezet – net nu de spanning op de markten over Italië is opgelopen.

Samen met negen gelijkgestemde, hoofdzakelijk Noord-Europese landen publiceerde minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) een verklaring over hervorming van het noodfonds van de eurolanden, het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM). Europese leiders moeten eind dit jaar besluiten nemen over versterking van de monetaire unie. Het ESM, een in Luxemburg gevestigd fonds met een leencapaciteit van 410 miljard euro, staat centraal in deze discussie.

Het ESM leende eerder tientallen miljarden euro’s uit aan Griekenland, Portugal, Spanje, Cyprus en Ierland.

In de toekomst moet het ESM scherper letten op de vraag of een land dat in de problemen zit, zijn staatsschuld in de toekomst wel zal kunnen terugbetalen, vinden de tien landen. Alleen als het antwoord op die vraag positief is, mag het noodfonds geld uitlenen aan dat land. En als de „terugbetalingscapaciteit” onvoldoende blijkt, dan moeten éérst de particuliere bezitters van de staatsleningen van het land verliezen nemen, om de totale schuld van het land te drukken, vinden Hoekstra en zijn collega’s uit Ierland, Denemarken, Zweden, Finland, Estland, Letland, Litouwen, Tsjechië en Slowakije. De landen noemen zichzelf ‘hanzeatisch’. Duitsland, dat traditioneel werkt via de as met Frankrijk, ondertekende de verklaring niet, hoewel veel Duitse politici in dezelfde richting denken.

Griekse ‘haircut’

In wezen wil de Hanzegroep formaliseren wat eind 2011 in allerijl voor Griekenland werd besloten: particuliere bezitters van Griekse staatsleningen – hoofdzakelijk internationale banken – moesten toen de helft van die leningen kwijtschelden (een ‘haircut’). De Griekse staatsschuld werd na deze herstructurering 50 miljard euro kleiner.

In de visie van de ‘Hanze’-coalitie zouden particuliere bezitters van de staatsschuld van een crisisland, als het ESM vindt dat die schuld onhoudbaar is, vrijwel automatisch worden gedwongen om verliezen te nemen. Dit zou gebeuren via collective action clauses – juridische clausules die het recht van obligatiehouders beperken om te procederen tegen zo’n gedwongen afschrijving.

Wat Hoekstra bepleit is een omstreden middel. Omdat beleggers weten dat ze in de toekomst zware verliezen kunnen lijden op staatsschuld van eurolanden – een ‘haircut’ hangt immers in de lucht – zal de rente op de staatsschuld van zwakkere landen waarschijnlijk structureel oplopen. Iets waarop met name Italië, dat toch al kampt met een gestegen rente, niet op zit te wachten. Bovendien, zo waarschuwde de Raad van State eind vorig jaar in een advies, kan zo’n schuldherstructurering een crisis verergeren omdat alle beleggers die de bui voelen hangen, dan snel hun geld weghalen uit het land in kwestie. Dat zou landen „nog verder in de problemen” brengen, aldus de Raad van State.

Marktdiscipline

Maar Nederland en de andere landen beschouwen deze werking van de financiële markten nu juist als ‘marktdiscipline’. Dreigt afstraffing door beleggers, dan zullen regeringen gedisciplineerder zijn met hun begrotingen, zo is de gedachte in Den Haag. Wordt het te makkelijk om een beroep te doen op steun uit Brussel of uit Luxemburg, dan zal dat de discipline schaden.

Eerder dit jaar verzamelde Nederland ook al de ‘Hanze’-landen om zich heen om zijn visie op de toekomst van Europa voor het voetlicht te brengen. Nederland is bang dat Duitsland, traditioneel de bondgenoot in de Europese muntunie, te veel meegaat met Frankrijk in de discussie over de euro. De Franse president Emmanuel Macron dringt aan op meer in plaats van minder Europese hulp voor zwakkere eurolanden. Macron en de Duitse bondskanselier Angela Merkel stelden in juni in de ‘Meseberg-verklaring’ dat het ESM al vóór echte crisissituaties meer kan doen om landen bij te staan. Ook stelden ze een speciale begroting voor de eurozone voor, het paradepaardje van Macron waar de Nederlandse coalitiepartijen zich in het regeerakkoord tegen uitspraken.

Lees ook hoe Europese banken scoren in de stresstest

Brexit

Een andere reden voor het Nederlandse initiatief is het geplande vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU. Den Haag zoekt naar nieuwe coalities om zijn belangen te verdedigen, naast de traditionele Benelux-combinatie. Enkele landen binnen de Hanzegroep (Denemarken, Zweden en Tsjechië) zitten niet in het eurogebied, maar spreken zich wel graag samen met Nederland uit omdat ze bij de discussie over de euro niet buitenspel willen staan. Zweden en Denemarken overwegen mee te doen aan het bankentoezicht van de eurozone.

    • Mark Beunderman