Het vreemde soort charisma van Merkel

Analyse De wijze waarop Merkel deze week de weg vrij maakte voor een opvolger, oogstte lof. Waardig, nuchter. Maar haar stijl werkt ook tegen haar.

Merkel in juli in het Duitse parlement in Berlijn. Foto Filip Singer/EPA

Met haar onderkoelde, bijna kleurloze stijl heeft Angela Merkel in de loop der jaren menigeen op het verkeerde been gezet. Eerst werd ze onderschat als ‘Kohls meisje’. Daarna werd ze bespot om haar kapsel.

Pas toen ze zonder enige ijdelheid of dikdoenerij toch aan de macht kwam, won ze snel respect. Maar nog altijd dachten mannen die haar tegenspelers waren, van de Italiaanse premier Silvio Berlusconi tot CSU-leider Horst Seehofer, dat ze haar met provocaties of beledigingen uit evenwicht konden brengen.

Vergeefse moeite. Merkel blijft stoïcijns. Ze is wars van uiterlijk vertoon en grote woorden, toont zelden emoties en houdt haar kaarten graag tegen de borst. Zo blijft ze onvoorspelbaar.

Nieuw hoofdstuk

Maandag overviel ze Duitsland met misschien wel haar laatste grote verrassing. Na een pijnlijke verkiezingsnederlaag in Hessen maakte ze de weg vrij voor haar opvolging. In december geeft ze de leiding van haar partij uit handen. Hoelang ze daarna nog bondskanselier kan blijven is onzeker, maar ze heeft nu zelf het einde van het tijdperk-Merkel ingeluid.

Het tijdperk-Merkel is nog niet voorbij, maar politiek Berlijn richt zich al op de volgende fase. Lees ook: Macht van Merkel slinkt nu snel

In deze turbulente tijden, met steeds meer luidruchtige politieke leiders die grossieren in borstklopperij en harde taal, is haar stijl bijna een anachronisme. De waardige manier waarop ze haar stap bekendmaakte, oogstte veel lof. Ze toonde geen bitterheid, spaarde zichzelf en haar coalitie niet en constateerde nuchter dat het tijd was voor ‘een nieuw hoofdstuk’.

Als ze aangedaan was, toonde ze dat niet. Als ze nijdig was op Seehofer, die haar regering van de ene crisis in de andere stort, slikte ze haar ergernis weg. Wat zou een uitbarsting haar ook opleveren? In de DDR, waar ze de eerste 35 jaar van haar leven doorbracht, leerde ze dat zwijgen soms de beste reactie is. Zwijgen en niet uit het oog verliezen wat je wil bereiken. Gereserveerdheid is haar handelsmerk.

Alternativlos

Maar juist dat uit de weg gaan van de confrontatie dreef velen in Duitsland de afgelopen jaren tot wanhoop – en niet alleen de tegenstanders van haar vluchtelingenbeleid. Zo ergerde men zich vorig jaar bij de SPD omdat Merkel tijdens de verkiezingscampagne politiek gevoelige discussies systematisch vermeed. Zo ontnam ze haar tegenstanders de mogelijkheid een stevige politieke strijd te leveren. Haar uitdager, toenmalig SPD-leider Martin Schulz, zei dat ze met deze ‘asymmetrische demobilisatie’ het functioneren van de democratie ondermijnde.

Politiek leeft van verschillen en strijd daarover in scherp debat. Als belangrijke beslissingen gerechtvaardigd worden met het argument dat ze ‘alternativlos’ zijn, om een vaak vervloekt Merkel-woord te gebruiken, voelen kiezers zich in hun democratische keuzevrijheid beperkt. In de eurocrisis leidde weerstand tegen Merkels beleid tot de oprichting van een nieuwe partij, de Alternative für Deutschland (AfD), die vleugels kreeg in de vluchtelingencrisis van 2015.

Het is een vreemd soort charisma, waarmee Merkel al dertien jaar aan de macht is. In 2016, toen een reeks aanslagen Duitsland opschrikte, omschreef een journalist haar nog als een „gewaltige Emotionsreduktionsmaschine”. Maar de machine blaast de andere kant op. Merkels afstandelijke, rationele stijl versterkt juist de heftige emoties tegen haar beleid.

Merkels afstandelijke, rationele stijl versterkt juist de heftige emoties tegen haar beleid

Dat lijkt ze zelf in te zien. Twee weken geleden gaf ze in de Bondsdag nog een klassiek staaltje Merkel-stijl ten beste. Ze zette nogal monotoon uiteen waarom politieke partijen die zich schuldig maken aan het verspreiden van desinformatie niet in aanmerking moeten komen voor EU-gelden. Toen rechts van haar, in de bankjes van de AfD, hoorbaar werd gemord, keek ze even verstoord op en zei droogjes: „Voelt iemand zich daar aangesproken?” Tijdens het gelach en applaus dat volgde, veroorloofde ze zich een miniem glimlachje. Het was genieten voor de fijnproever, maar om politieke punten te scoren te subtiel.

Een week later liet ze in een toespraak in Thüringen ongewoon direct haar ongeduld blijken over de aanhoudende kritiek op haar vluchtelingenbeleid. „Als we ons de rest van het decennium willen bezighouden met wat er in 2015 misschien zus of zo is gelopen, en daarmee al onze tijd verspillen, dan verliezen we onze positie als volkspartij.” Het klonk voor het eerst alsof ze er genoeg van had.

Lees ook het opiniestuk van de Oost-Duitse schrijfster Jana Henselin NRC: Zonder haar was dit niet mijn Heimat
    • Juurd Eijsvoogel