Recensie

In de laatste House of Cards is Kevin Spacey de olifant in de kamer

Recensie Gedwongen door het ontslag van de hoofdrolspeler, na een #MeToo-zaak, draait het laatste seizoen van de politieke serie niet om president Frank, maar om zijn vrouw Claire. Maar een onbeschaamde schoft is spannender dan een statige intrigant.

President Claire Underwood in House of Cards, seizoen 6. Netflix

De serie die als geen ander heeft bijgedragen aan het succes van Netflix, is de Amerikaanse remake van het Britse House of Cards, een bijna Shakespeareaanse soap over politiek machtsmisbruik – eerst in 10 Downing Street, nu in het Witte Huis.

Aan het einde van seizoen 5, nadat president Francis Underwood (Kevin Spacey) heeft besloten af te treden ten gunste van zijn vicepresident en echtgenote Claire (Robin Wright), nam zij ook iets anders van hem over: een dramatische truc van Spaceys personage die het handelsmerk van House of Cards was geworden. Recht in de camera kijkend, spreekt ze ons thuis aan en zegt: „Het is mijn beurt!”

Het zesde en laatste seizoen zou gaan over de machtsstrijd tussen man en vrouw. Nadat de nieuwe president de oude gratie had verleend voor zijn vele misdaden, zou hij van achter de schermen alle touwtjes in handen proberen te houden. Maar toen ging er iets mis op een ander niveau.

Spacey, ook een van de producenten van de serie, werd tijdens de productie van seizoen 6 op staande voet ontslagen, na beschuldigingen van seksueel wangedrag jegens mannen en jongens. Ook op de set van House of Cards zou hij verantwoordelijk zijn geweest voor het ontstaan van ‘een giftige omgeving’. Netflix wilde het laatste seizoen helemaal afblazen, maar had niet gerekend op de vechtlust van een van de andere producenten: steractrice Robin Wright.

Die wist voor elkaar te krijgen dat het laatste seizoen er toch zou komen, in vrij grote haast geheel herschreven en ingekort van dertien naar acht afleveringen. Het resultaat wijkt nogal af van de eerdere seizoenen, althans de eerste vijf delen, die onder streng embargo en verbod om bepaalde, schriftelijk vastgelegde spoilers te verraden, vooraf bekeken konden worden.

Ik mag wel vertellen dat Francis Underwood is overleden, ergens tussen seizoen 5 en 6 in. Hoe en waar hij stierf, of daar misschien iemand een handje bij heeft geholpen, evenals het verdwijnen van zijn testament en wat daar in stond – allemaal vragen waar lang en breed over gesproken wordt. Met andere woorden: de schaduw van de vorige president Underwood (en dus van Kevin Spacey) hangt nogal zwaar over seizoen 6 heen. Hij is de olifant in de Oval Office.

Ook de onderonsjes van Claire met de camera kunnen Francis/Spacey moeilijk doen vergeten. Haar personage is geen cynische pestkop, maar een trotse zwaan, voor wie het doorbreken van de vierde wand geen vilein spelletje vormt, maar een manier om ons te verklappen wat ze echt van plan is. Natuurlijk heeft ook zij een driedubbele agenda; een van de sleutels is de verzuchting aan ons adres dat het zo vermoeiend is om je de hele tijd dommer voor te doen dan je bent. De terzijdes van Claire zijn wel subtieler zijn dan die van Francis waren; soms heeft Wright aan een blik genoeg om ons op een ander been te zetten. Maar de boosaardige tirades van bullebak Spacey waren beslist amusanter. Een brutale schelm is nu eenmaal dramatisch effectiever dan een statige intrigant.

Ook superschurk is een vrouw

De grootste tegenslag van de eerste vrouwelijke president is niet de stroom aan gewelddadige verwensingen op sociale media, en zelfs niet de geest van haar voorganger. De chantage met haar medeplichtigheid aan Francis’ moorden wordt vooral uitgeoefend door een nieuwe tegenstrever: het industriële en mediaconglomeraat van de familie Shepherd. Ze hebben al zoekmachines, televisiestations en kranten in handen, maar namen ook ex-stafleden van de Underwoods in dienst. Om zijn oliebelangen veilig te stellen, eist Bil Shepherd (Greg Kinnear) zelfs een plaats op aan tafel wanneer er met de Russen over Syrië onderhandeld wordt. Anders wordt er oud vuil over Claire aan de media doorgespeeld.

Die Bill is een tamelijk kleurloos personage, dus werd gekozen voor een andere superschurk: zijn zuster Annette (Diane Lane), een oude schoolvriendin van Claire. Zo kan ook Claires jeugd in de serie geschreven worden, en zien we dat in de nieuwe orde vrouwen even oneerlijk, autoritair en gemeen kunnen zijn als mannen. Per slot van rekening was de oorspronkelijke Britse serie in 1990 geïnspireerd door het schrikbewind van premier Margaret Thatcher.

Over de relatie tussen House of Cards en de sociaal-politieke werkelijkheid valt een boek te schrijven. Steeds weer worden de bizarre gedachtespinsels van de scenarioschrijvers ingehaald door de actualiteit. Stafleden van het Witte Huis die elkaar samenspannen met de Russen in de schoenen proberen te schuiven? Het doen verdwijnen en geruisloos vermoorden van politieke tegenstanders, op initiatief van bewindslieden op het hoogste niveau? Chantage met een late abortus? Een seksistische machthebber die pocht dat hij altijd veel van vrouwen heeft gehouden? Nee, je hoeft het allemaal niet meer te verzinnen.

Steeds weer worden de bizarre bedenksels ingehaald door de actualiteit

Tegelijkertijd stelt House of Cards dat de kwetsbaarheid van vrouwen op hoge posities, en de groeiende steun voor een nieuwe definitie van de machtsverhouding tussen de seksen ook weer gebruikt kan worden om te manipuleren: zie de verrassende wendingen in aflevering 5, wanneer het seizoen eindelijk goed op gang begint te komen en Claire zich van haar meest feministische kant laat zien.

Lang is gedacht dat de Underwoods gemodelleerd waren naar de Clintons, met wie Spacey ook vriendschappelijke relaties onderhield. Seizoen 6 had een fantasie kunnen worden over het verloop van Hillary’s presidentschap, maar dan volgens de regels van Donald Trump: schoffeer alles en iedereen, ruim uit de weg van wie je gevaar ducht en verdwijn even van de aardbodem als het nodig is om enige verwarring te stichten.

Een nieuwe heldin, en de belangrijkste kandidaat voor een eventuele spin-off, naar keuze als prequel of sequel, is Jane Davis (Patricia Clarkson). Buitenlandadviseur van zekere leeftijd, spreekt vloeiend Russisch, Arabisch en vele andere talen, beschikt over een schier onbeperkt netwerk, ook binnen veiligheidsdiensten en vijandige regimes, houdt van jongere mannen en van macht. Ze draait haar hand niet om voor dubbelspel of driedubbelspel. Claire nodigt haar uit om in het Witte Huis te komen wonen. Het is een van de weinige mensen die de president echt respecteert. Aan het slot van aflevering 5 van seizoen 6 kan haar loyaliteit nog vele kanten op rollen.

Resumerend is seizoen 6 niet zo verrassend en enerverend als de vorige vijf. Er wordt relatief veel in gepraat; je kunt merken dat het scenario in te korte tijd aangepast moest worden. Naarmate de snode plannen van Claire meer aan de oppervlakte komen, trekt het bij en komt de impertinentie van de intrige in de buurt van wat Francis allemaal bekokstoofd had.

Wie House of Cards mede verantwoordelijk wil stellen voor het wantrouwen van het publiek in politici, kan ook in dit seizoen genoeg munitie vinden, ook al is dat in de era van Trump wellicht overbodig. Misschien moeten we aan het eind van de serie wel vaststellen dat Claire superieur was aan Francis, aan wie ze postuum meldt dat hij niet het doel was, maar alleen een middel. En blijkt House of Cards dan uiteindelijk een vrouwelijke wraakfantasie?

    • Hans Beerekamp