Opinie

antisemitisme

Aanslag op synagoge laat ook keerzijde van sociale media zien

Wat is er in ons land toch aan het gebeuren, vroeg The New York Times zich deze week enigszins ademloos af na de moord op elf bezoekers van een synagoge in Pittsburgh. Waar komt de haat vandaan die anonieme, onopvallende burgers uit de marge van de Amerikaanse samenleving verleidt tot dodelijk geweld? Vlak ervoor was een man gearresteerd die dertien prominente Democraten een pijpbom opstuurde.

Het antwoord ligt deels voor de hand: sinds Donald Trump tot president werd verkozen is het klimaat in de VS sterk gepolariseerd. Daaraan is Trump zelf voor het grootste deel debet. Hij wakkerde in zijn campagne nationalistische en raciale sentimenten aan, deels met opzettelijk misleidende berichtgeving, mogelijk zelfs met Russische hulp. Vooroordelen werden aangewakkerd, tegenstellingen verscherpt. Er ontstond een subcultuur waarin rancune en afkeer floreerden – er loopt van Trumps haatdragende verkiezingsretoriek een rechte lijn naar de terreuraanslagen op de synagoge en de Democratische tegenstander.

Wat de aanslag op de synagoge vanuit Europees perspectief echter extra intimiderend maakt is het breed verspreide antisemitisme waaruit die blijkt voort te komen. De verdachte van de synagogemoorden afficheerde zichzelf als antisemiet en was als zodanig ongehinderd actief op een netwerk dat een speciaal podium voor nazi’s, racisten en antisemieten bleek te bieden. Dit alles uit naam van de vrijheid van meningsuiting, waar in de VS ruimere maatstaven voor gelden dan in Europa. De aanslagen in de VS laten bij uitstek zien welke negatieve externe effecten de digitale revolutie kan hebben op de samenleving. Op sociale media staat geen rem – iedere leugen is er evenveel waard als ieder journalistiek gecontroleerd, hard historisch of wetenschappelijk feit.

En niet alleen in de VS. Het leidt tot het ‘salonfähig’ worden van verwerpelijke ideeën, met historisch dubieuze wortels. In het Nederlandse politieke debat is inmiddels de term ‘omvolking’, recht uit het nazitijdperk, weer in gebruik genomen. Hoe boeiend en waardevol sociale media ook kunnen zijn voor een goed fungerende democratie, ook waanideeën als die van de ‘antivaxxers’ verspreiden zich snel. Ook dankzij veel diep wantrouwende burgers. Met als gevolg dat de vaccinatiegraad daalt en kinderlevens gevaar lopen. Hoe dat te keren? Met goede journalistiek en gezaghebbende tegenspraak natuurlijk, maar is dat genoeg? De grote techbedrijven ontdekken inmiddels dat ze hun verantwoordelijkheid niet langer kunnen ontlopen. Maar ook dat ze nauwelijks bij machte zijn om ontsporingen te voorkomen. Een klimaat waarin digitale media antisemitisme en xenofobie voeden kan misleide burgers opleveren die zich, ultimo, zoals in de VS, zo bedreigd en verwaarloosd voelen dat ze naar de wapens grijpen.

Facebookbaas Zuckerberg zei onlangs niet echt een rol voor zijn bedrijf te zien bij het beteugelen van de Holocaustontkenners, online. De vraag is gewettigd of zo’n houding nog acceptabel is. Wie houdt dan een eventueel rijzend tij van geweld tegen, als de verspreider van de boodschap niet thuis geeft? Het is dan aan nuchtere bestuurders, gematigde politici en verantwoordelijke journalisten om het publieke klimaat in balans te houden. Maar die krijgen het wel steeds moeilijker in een ongeremde digitale omgeving waar feiten niet tellen maar extreme meningen wel.