Na 138 jaar komt de Donner-dynastie ten einde

Vicepresident Raad van State Den Haag zonder Piet Hein Donner zal even wennen zijn. Europa was de laatste jaren de rode draad in zijn beschouwingen.

Piet Hein Donner werd tijdens zijn afscheid van de Raad van State door Koning Willem-Alexander benoemd tot Grootofficier in de Orde van Oranje-Nassau. Foto Patrick van Katwijk/ANP

Hij mocht nog één keer waarschuwen. En dat deed Piet Hein Donner dan ook woensdag bij zijn afscheid als vicepresident van de Raad van State: „In tijden van zwaar weer moet men niet onnodig wijzigen in institutionele kaders, want zij bieden houvast bij alle verandering.”

Donner vertrekt. Wegens, zoals dat plechtig onder artikel 3, lid b. in de Wet op de Raad van State staat, „het bereiken van de leeftijd van zeventig jaren”. Want de wet is, zeker voor een Donner, de wet.

Den Haag zonder Piet Hein Donner. Het zal wennen zijn. Voor het straatbeeld: niet langer die statige heer op de fiets – herstel: het rijwiel – rijdend van zijn woonhuis in het Haagse Statenkwartier naar zijn paleisje aan de Kneuterdijk. Wennen is het ook voor de continuïteit in het bestuur. Want met zijn vertrek komt tevens een eind aan de gereformeerde Donner-dynastie, die teruggaat tot 1880 toen de overgrootvader van Piet Hein, predikant Johannes Hendricus, namens het kiesdistrict Leiden in de Tweede Kamer werd gekozen. Grootvader Jan was van 1926 tot 1933 minister van Justitie, vader André weigerde drie keer een ministerschap en dan ten slotte Piet Hein zelf, die in 2002 minister van Justitie werd. Zijn zonen hebben vooralsnog niet de ambitie getoond de lijn voort te zetten.

Gereformeerde regent

Piet Hein Donner heet CDA-politicus te zijn, maar eigenlijk is hij altijd net zoals zijn voorvaderen van de Anti-Revolutionaire Partij gebleven, de partij die in 1980 in het Christen-Democratisch Appèl opging. De Donners zijn de gereformeerde zuil in levenden lijve. Met volledige erkenning van het gezag van de staat, maar ondertussen de „soevereiniteit in eigen kring” koesterend. Van de protestantse kerk en geschoold aan de door Abraham Kuyper in 1880 opgerichte Vrije Universiteit in Amsterdam. En, als mensen van ‘Het Woord’ vanzelfsprekend juristen.

Als de huidige minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) zegt als kind in een ketel met rechtsstatelijkheid te zijn gevallen, geldt voor Piet Hein Donner dat hij in een zwembad met rechtsstatelijkheid is gevallen. Alles is recht aan hem. Zijn denken, zijn uitstraling, zijn ietwat archaïsche voorkomen. „Als tweederde van de bevolking morgen de sharia wil invoeren dan moet dat kunnen”, zei hij in een interview in 2006. De Tweede Kamer riep hem ter verantwoording maar Donner nam geen woord terug. Hij had slechts de werking van de rechtsstaat uitgelegd, stelde hij tegenover verhitte Kamerleden. „In de Grondwet zoals wij die hebben vastgesteld, hebben wij ook geregeld hoe wij zelfs de waarden die wij in de Grondwet hebben geregeld, kunnen veranderen.”

Zo is Donner. Hij poneert niet, hij redeneert: met de do-ce-ren-de dictie van de magistraat die weet dat „het ambt de persoon draagt” en niet andersom.

Als vicepresident van de Raad van State, het hoogste adviescollege van het land, schreef hij sinds 2012 de inleiding bij het jaarverslag. De eerste versie met de pen, („dat is het tempo van mijn denken”), pas daarna met de tekstverwerker. Hét moment om in alle rust, los van de waan van de dag, de balans op te maken. En ook dé gelegenheid voor enig vermaan. In zijn laatste, dit voorjaar verschenen jaarverslag hekelde hij de „luchthartigheid” waarmee „moeizaam verworven internationale orde en zekerheid worden opgeofferd” aan het idee dat Nederland wel zonder Europese verplichtingen kan. In een vraaggesprek met NRC naar aanleiding van zijn jaarverslag zei hij toen: „Als we geen Europese samenwerking meer hebben, hebben we geen natiestaat meer.”

Lees ook het interview dat NRC eerder dit jaar met Donner had

Europa was de laatste jaren de rode draad in zijn inleidende beschouwingen. Overtuigd Europeaan is Donner altijd geweest. Niet verwonderlijk voor een zoon van een vader die jarenlang rechter was bij het Europees Hof van Justitie in Luxemburg.

Verantwoordelijkheidsbesef

De stijl van Donner? Gereformeerde rechtlijnigheid gecombineerd met verantwoordelijkheidsbesef en dus gevoel voor verhoudingen. „Democratie is omgaan met verscheidenheid en niet alleen het weergeven van meningen”, zei hij zondag in het tv-programma Buitenhof. Donner was niet voor niets in 2002 als informateur de architect van het eerste kabinet Balkenende, dat behalve de steun van CDA en VVD ook die van de nieuwkomers van de Lijst Pim Fortuyn (LPF) kreeg. Het kabinet werd een fiasco en viel reeds na drie maanden, maar het was geprobeerd de ‘anderen’ een stem te geven. „Verantwoordelijkheid geven, dat is de manier om te laten zien: kun je het waarmaken of niet”, zei hij deze week in de Volkskrant.

Hoe verder? „Ik probeer te voorkomen dat ik een angry old man word”, zei Donner dit voorjaar in zijn afscheidsinterview met NRC. Inmiddels is de agenda al iets verder ingevuld. Hij gaat oppassen bij de kleinkinderen. En dan is er in elk geval nog het voorzitterschap van de raad van toezicht van de Protestantse Theologische Faculteit. Want die gereformeerde zuil bestaat voor Piet Hein Donner nog steeds.

    • Mark Kranenburg