Opinie

    • Joyce Roodnat

Hartverscheurend mooi is Matera

Joyce Roodnat In mediterrane oorden stelt Joyce Roodnat vast dat kunst en nut in elkaar kunnen overlopen. En mooi ook droef kan zijn.

Romeins olielampje, eerste eeuw na Christus. Gevonden in Kroatië.

Kunst is alles wat niet hoeft, schreef de schrijver K. Schippers me eens en zo is het. Kunst heeft wel zin, maar nut heeft het niet. Dacht ik. Maar in het archeologisch museum in Split (ik vaar dezer dagen met een cruiseschip mee, ik meld het maar even) twijfel ik, door een terracotta beeldje. Het heeft stevige benen, een zwaardje in de hand. Het gezichtje gaat schuil onder een gemaskerde helm. Het lijkt op een aquariumkikvorsmannetje, zo’n poppetje waar goudvissen omheen zwemmen.

Omdat het hier in een vitrine staat, bekijk ik het als een kunstwerkje. Maar het is een gebruiksvoorwerp. Onder in zijn buik zit een gat: het is een Romeins olielampje in de vorm van een gladiator. Werd dit lampje aangestoken, dan rees er tussen de heupen van de kleine arena-vechter een viriel vlammetje op. Wie het brandde, had licht en hij glimlachte, denk ik zo. Kunst en nut liepen in elkaar over, ook toen.

Het schip legt aan in Zuid-Italië en ik bezoek Matera in de regio Basilicata. Het is hartverscheurend mooi. Wij toeristen genieten van oerarchitectuur en aardekleuren. Maar dit waren bedompte rotswoningen waar grote gezinnen woonden. Dat betekent dat wat wij zo mooi lopen te vinden tot in de jaren 70 (!) een hel vol ziekten en ontberingen betekende.

Voor Mussolini’s fascisten was Matera een van de haveloze holen waarnaartoe ze rebellen verbanden. Zo kwam in 1935 de dissidente arts Carlo Levi in deze streek terecht. Hij schreef de magnifieke autobiografische roman Christus kwam niet verder dan Eboli (1945) en daarmee werd Matera deel van de Italiaanse literatuur.

Decor voor films

Er wonen hier nog altijd mensen. Ze leven van geiten en van het toerisme. En voor de filmmakers levert Matera altijd wel een decor. Middeleeuws, bijbels, nostalgie, fantasy. Recentelijk werd Wonder Woman hier gefilmd, maar al in 1964 draaide Pier Paolo Pasolini in Matera zijn meesterwerk Il vangelo secondo Matteo. En wie zich The Passion of the Christ (2004) van Mel Gibson herinnert, herkent de rots-traptreden waar Christus sleepte met dat loodzware kruis (dat de arm van de acteur uit de kom trok, het zit in de film).

Ik struikel door de stegen. Het is hier zo mooi, het is hier zo droef.

Ik ga weer aan boord. Het schip doet in zijn gemoedelijkheid denken aan de goeie ouwe tv-serie Love Boat. Het tuft voor een storm uit over de Adriatische Zee en meert aan in Durrës, Albanië. Berat heet de kleine stad die Unesco in het binnenland heeft aangewezen als werelderfgoed. Zij ligt breeduit tegen een bergwand aangeplakt. Langgeleden kozen de bewoners hier voor licht en zo werd dit ‘de stad met de 1001 ramen’. Destijds was dat nuttig. Nu is het prachtig.

Correctie (1 november 2018): In een eerdere versie van dit stuk werd gesproken van „het dorp Matera” in de „regio Puglia”. Matera is een stad in de regio Basilicata. Bij de genoemde Albanese plaatsen „Dürres” en „Bergat” gaat het om Durrës en Berat. Dit is hierboven aangepast.

    • Joyce Roodnat