Opinie

Duitsland

Merkels stapsgewijze exit is niet per se een goed idee

De aankondiging van de Duitse bondskanselier Angela Merkel, maandag, dat zij zich in december na achttien jaar niet opnieuw herkiesbaar stelt als partijleider van de CDU zorgt voor opschudding. Immers het einde van een era komt in zicht. Maar eerlijk is eerlijk, in Duitsland en ook in de rest van Europa, wist iedereen eigenlijk al dat Merkels huidige, vierde termijn waarschijnlijk haar laatste zou zijn. De manier waarop zij de machtsovergang voor zich ziet en het moment waarop zij het nu bekend maakt, is wel verrassend. En tegelijkertijd helemaal in de stijl waarom Merkel als politiek alfadier bekendstaat. Namelijk zorgvuldig gepland – haar besluit nam ze al maanden geleden – en op een politiek opportuun moment. Ze lijkt immers de verantwoordelijkheid nemen voor de tegenvallende lokale verkiezingen zondag in Hessen en dat oogt democratisch.

Merkel had het echter ook niet nu hoeven doen. Haar naam stond in Hessen niet op de lijst. En bovendien is de CDU daar nog altijd de grootste partij. In Beieren was het, de week ervoor, de zusterpartij CSU die tegenvallende resultaten boekte. Dat Merkel nu haar terugtreden als partijleider aankondigt, wordt niet voor niets ook gezien als een poging om haar grootste rivaal in Berlijn uit te roken, minister van Binnenlandse Zaken, tevens CSU-leider, Horst Seehofer. Tussen Merkel en Seehofer woedt sinds de vluchtelingencrisis van 2015 een smeulende politieke guerrilla: de Beierse partijleider is faliekant tegen de opengrenzenpolitiek van Merkel en dus van Europa.

Het moment van terugtreden als partijleider in december is voor Merkel opportuun om de nieuwe voorzitter annex toekomstige lijsttrekker voldoende tijd te geven zich in te werken.

Merkel wil boven alles controle houden over het proces van de machtsoverdracht. En dat is ook vintage Merkel: stapsgewijs. Eerst terugtreden als partijvoorzitter en later pas als bondskanselier. Maar het is zeer de vraag of het haar zal lukken. Nu al tekent zich turbulentie af. Merkel had nog niet gesproken of de eerste drie kandidaat-opvolgers meldden zich. In de coulissen staat nog een half dozijn reservekandidaten gereed. Of de nieuwe partijvoorzitter het ook een goed idee vindt om drie jaar te worden gechaperonneerd door Merkel is nog maar de vraag. Merkel zelf was tot voor kort altijd tegen het splitsen van de functie van partijleider en politieke regeringsleider. Dat zij nu voor zichzelf een uitzondering wil maken, is eigenlijk niet houdbaar. Want de regeringsleider ontleent zijn macht eenvoudig gezegd voor een belangrijk deel ook aan het verdelen van de baantjes.

Daarbij is Merkel als regeringsleider formeel ook afhankelijk van de steun van de coalitiegenoot, de SPD. Over het algemeen worden uit de hoek van de sociaal-democraten bij gebrek aan aansprekende leiders geen onverwachte bewegingen verwacht. Maar niet valt uit te sluiten dat dit nog anders wordt op korte termijn.

Een ongeschreven politieke wet luidt: wie zijn vertrek aankondigt, is weg. Ofschoon Merkel streeft naar het omgekeerde, dreigen instabiliteit en stilstand bij haar gefaseerde terugtreden. De vraag is of het streven naar machtsbehoud door de CDU, waarbij Merkel als mogelijke lame duck haar tijd uitdient, voor Duitsland of voor Europa de beste optie is. Het CDU-congres staat niet bekend als een revolutionair gezelschap, maar daar ligt de macht om Merkel ook te bedanken als bondskanselier. Aftreden en nieuwe verkiezingen, het is niet de slechtste optie. Politiek is niet voor bange mensen.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.