Recensie

Ongewenste symboliek van bovenaf

In de serie Nauwe Verwanten bespreekt overeenkomsten tussen bouwwerken. Deze week: een NAVO-hoofdkwartier en een wijkontwerp.

Navo hoofdkwartier vanuit de lucht. Foto: SOM

Van bovenaf gezien is het nieuwe hoofdkwartier van de NAVO een „reusachtige ribbenkast”, vond de Brusselse NRC-correspondent Tijn Sadée. „Vier vleugels, ‘ribben’, rechts. Vier links”, schreef hij afgelopen juli geleden over de groundscraper in Brussel die het NAVO-personeel toen zojuist had betrokken. „In het midden houdt een tientallen meters hoge centrale gang als een borstbeen de constructie bijeen.”

Ontwerp voor woonwijk bij Amsterdam van Piet Blom uit 1962. Foto links: SOM

Twee jaar eerder, toen de NAVO het ontwerp van het Amerikaanse bureau Skidmore, Owings & Merrill voor het nieuwe hoofdkwartier presenteerde, zag een anonieme redacteur van het Moskouse propagandakanaal Sputnik er heel iets anders in.

Het nieuwe NAVO-gebouw was geïnspireerd door het bliksemschichten-logo van de SS, schreef hij of zij. Vanuit een vliegtuig gezien lijken de ribben van het hoofdkwartier een verdubbeling van de twee runenachtige letters S, die op de boorden stonden van de uniformen van de Waffen-SS, stelde de auteur toen vast.

Hoewel het hier waarschijnlijk ging om een „ongelukkige misser in het ontwerp”, was het kantoor in de vorm van een SS-teken toch „verontrustend”, schreef hij of zij. Vijfenzeventig jaar na de inval van nazi-Duitsland in de Sovjet-Unie was de NAVO immers druk doende met een „militaire opbouw langs de Russische grens onder leiding van Duitse troepen”.

Sputniks vergelijking doet denken aan de kritiek van de Britse architect Alison Smithson op de Ark van Noach, een ontwerp voor een nieuwe woonwijk bij Amsterdam voor honderdduizend inwoners, waarmee Piet Blom (1934-1999) in 1962 afstudeerde aan de Academie van Bouwkunst in Amsterdam. Geheel in de geest van zijn ‘structuralistische’ leermeester Aldo van Eyck (1918-1999) had Blom de enorme wijk ‘klein’ gemaakt door een patroon van ‘molenwieken’. Blom had volgens haar over het hoofd gezien dat het hart van de Ark van Noach de vorm van een hakenkruis had. Ook Van Eyck, toch een architect die graag hem onwelgevallige architectuur als fascistisch bestempelde, zag er niets kwaads in. Maar toen hij trots het ontwerp van zijn beste leerling liet zien op een bijeenkomst van geestverwante architecten, noemde Smithson de Ark van Noach ‘dogmatisch en Duits’ en zelfs ‘volstrekt fascistisch’.

Blom, die later bekend zou worden met onder meer kubuswoningen in Rotterdam en Helmond, werd hard getroffen door Smithsons oordeel. Toen hij niet veel later bij zijn afstuderen werd geconfronteerd met het verwijt dat de Ark van Noach blijk gaf van ‘machtshonger’, sloeg hij door en gooide hij een maquette van zijn Ark van Noach in het trappenhuis van de Academie van Bouwkunst naar beneden. Thuisgekomen was hij nog niet afgekoeld en kieperde hij ook andere maquettes van zijn afstudeerontwerp uit het raam.

    • Bernard Hulsman