NRC checkt: ‘Vertrouwen in de journalistiek op historisch dieptepunt’

Dat schreef journalist en schrijver Joris Luyendijk in een promotietekst voor zijn nieuwe theatershow.

Beeld J. Gemmrich

De aanleiding

In het theatercollege Het zijn net mensen 2.0 bekijkt schrijver en journalist Joris Luyendijk hoe de nieuwsmedia zijn veranderd twaalf jaar na het verschijnen van zijn bestseller over journalistiek, Het zijn net mensen. De promotietekst op de website van organisator Haagsch College meldde: „In het hele Westen [ligt] het vertrouwen in de journalistiek op een historisch dieptepunt.”

Waar is het op gebaseerd?

Luyendijk zegt niet meer te weten waar hij de bewering op baseerde.

En, klopt het?

We bekijken zes grootschalige, vaak geciteerde onderzoeken naar vertrouwen in instituties in binnen- en buitenland. Die laten al jaren zien dat het vertrouwen in de media in de meeste westerse landen op een laag niveau ligt. Samen met de politici, financiële instellingen en andere instituties waarbij deelbelangen en opvattingen centraal staan, behoren media tot de minst vertrouwde instituties. Rechters, politie en leger worden het meest vertrouwd.

De studies tonen de laatste jaren een dalende trend. In de Trust Barometer van onderzoeksbureau Edelman halen media de laatste twee jaar de laagste scores in zeven jaar. Gemiddeld heeft nu 39 procent van de burgers in westerse landen vertrouwen in de media. Tussen 2012 en 2016 schommelde dat percentage tussen de 40 en 43 procent.

Historisch laag is het wantrouwen echter niet. In de geraadpleegde onderzoeken stijgt of stabiliseert het vertrouwen in de pers dit jaar ten opzichte van vorig jaar.

De studies, uitgevoerd onder tienduizenden respondenten, geven een gedeelde oorzaak voor het toegenomen wantrouwen: sociale media trekken het gemiddelde naar beneden. Daartegenover staat een toegenomen vertrouwen in traditionele media. Zo meldt de Eurobarometer dat sinds 2012 het vertrouwen in radio, televisie en geschreven pers in de meeste Europese lidstaten is gestegen, terwijl het vertrouwen in „internet” en sociale media over de hele linie daalde.

De bewering van Luyendijk gaat over „de journalistiek”, een term waar alleen onderzoeksbureau Edelman letterlijk naar heeft gevraagd. Dat vertrouwen piekt de laatste jaren flink. Volgens het onderzoek heeft 59 procent van de wereldbevolking vertrouwen in „journalistiek”, de hoogste score in zeven jaar. Als verklaring wordt gegeven dat in tijden van nepnieuws en populistische aanvallen op de pers het belang van traditionele journalistiek meer wordt onderkend, en in de slipstream ook het vertrouwen in ouderwetse ‘journalistiek’ toeneemt.

Nadat NRC hem benaderde, heeft Luyendijk de tekst van de website laten halen. „Ik pleit in mijn voorstelling juist voor gezonde scepsis, dus een middenweg tussen te veel vertrouwen en verlammende hyperkritiek. Dat had ik toen ik de tekst zeven maanden geleden schreef nog niet helder.” Luyendijk ziet zijn „fout” als „bewijs dat je niet alles zo maar moet geloven wat je leest op een website die stelt dat je niet alles zomaar moet geloven.”

Conclusie

Ligt het vertrouwen in de journalistiek in het Westen op een historisch dieptepunt? Nee, volgens onderzoeksbureau Edelman, dat specifiek deze term onderzocht, stijgt het juist. In het Westen hebben burgers volgens meerdere studies steeds meer vertrouwen in traditionele media.

Maar als er naar álle media wordt gevraagd laten de studies wel een dalende trend zien – die in 2017 een dieptepunt bereikte en dit jaar weer licht steeg. Die wordt veroorzaakt door een toegenomen wantrouwen in nieuws op sociale media. Alleen als we in Luyendijks bewering ‘journalistiek’ beschouwen als synoniem voor ‘media’ en ‘pers’ en de lichte stijging in het vertrouwen dit jaar over het hoofd zien, valt er wat voor te zeggen. We beoordelen de stelling als grotendeels onwaar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt
    • Reinier Kist