Macht van Merkel slinkt nu snel

Aangekondigd vertrek

De vraag is hoe lang Angela Merkel nog zal aanblijven als bondskanselier, met een wankele coalitie en een andere baas bij de CDU.

Angela Merkel. Foto Kay Nietfeld/AFP

Hoewel Angela Merkel nog steeds bondskanselier is, slinkt haar macht nu snel. Het tijdperk-Merkel is nog niet voorbij, maar politiek Berlijn richt zich al op de volgende fase.

De gretigheid waarmee dat gebeurt bleek maandag. Amper had Merkel in het partijpresidium bekendgemaakt dat ze het leiderschap van de CDU zal opgeven, of via de website van de krant Bild meldde zich al de eerste serieuze kandidaat voor haar opvolging – haar voormalige rivaal en tegenstander Friedrich Merz (zie inzet).

En voor de vergadering voorbij was hadden zich nóg twee kandidaten gemeld: minister van Gezondheid Jens Spahn en secretaris-generaal Annegret Kramp-Karrenbauer. Alsof het nieuwe tijdperk niet snel genoeg kon beginnen.

In Duitsland is een periode van grote politieke onzekerheid aangebroken. Hoe lang die zal duren, valt niet te zeggen. Maar één ding is duidelijk: hoe het verder gaat met de CDU, met de regeringscoalitie en het land ligt sinds maandag niet meer in handen van Merkel. En ook hoe lang ze nog kanselier kan blijven, hangt grotendeels af van factoren buiten haar macht.

Als de CDU op het partijcongres op 7 en 8 december in Hamburg een nieuwe voorzitter heeft gekozen, dan is Merkel officieel haar machtsbasis kwijt. De nieuwe partijleider zal, zoals Merkel maandag zelf benadrukte, moeten werken aan vernieuwing. En dat betekent: laten zien dat er voor Merkels CDU iets anders, beters in de plaats komt.

Haast onvermijdelijk zal dat tot spanningen leiden met de vrouw in het Kanzleramt, die de koers van de partij de afgelopen achttien jaar bepaalde en belichaamde. Maar ook al vóór dat partijcongres is wrijving te verwachten. De kandidaten voor haar opvolging zullen de komende weken met elkaar moeten wedijveren over de vraag wie het duidelijkst de gewenste breuk met de periode-Merkel kan markeren.

Prominente CDU-ers zouden haar tot vertrek hebben willen dwingen. Maar ze was hen te snel af

Veel op het spel

Dan wordt het eenzaam rond de bondskanselier. Bovendien kan de race om het leiderschap binnen de partij wel tot een mooi open debat leiden, zoals Merkel opperde, maar er kunnen ook diepe wonden door worden geslagen. Er staat tenslotte veel op het spel, want de voorzitter van de CDU wordt bij de eerstvolgende verkiezingen naar verwachting ook kandidaat voor het kanselierschap. En gezien de huidige krachtsverhoudingen tussen de Duitse partijen vermoedelijk ook de nieuwe bondskanselier.

Merkel beseft de risico’s die aan haar stap kleven. Daarom noemde ze het ook „een waagstuk” om nu, tegen haar eigenlijke overtuiging in, „voor een beperkte periode” niet langer vast te houden aan het beginsel dat de bondskanselier tegelijk partijleider moet zijn.

Met die „beperkte periode” kan ze gedoeld hebben op de resterende drie jaar van haar huidige ambtstermijn. Maar Merkel houdt er rekening mee dat het wel eens veel eerder gedaan kan zijn met haar politieke bestaan, liet ze doorschemeren.

Lees ook: Angela Merkel probeert zelf de regie te houden over het einde

Ze zei niet dat ze alles op alles zal zetten om tot 2021 te blijven regeren. Ze zei: tot het einde van mijn termijn „ben ik bereid als bondskanselier verder te werken”. Dat klinkt een stuk bescheidener. En realistischer. Ze is bereid – als de partij dat wil en als haar opvolger als partijleider het toelaat. En daarvan kan Merkel geen grote verwachtingen koesteren. Een partij die een nieuwe aanvoerder heeft gekozen, en mogelijk ook een aangepaste koers heeft uitgezet, zal niet nog jarenlang met de oude leider willen blijven zitten.

Toen Gerhard Schröder in 2004 als bondskanselier het voorzitterschap van de SPD overdroeg, zag toenmalig oppositieleider Merkel daarin „een verlies aan gezag over de hele linie”. Hoe kan je, vroeg ze retorisch, „een land leiden als je niet eens de leden van je eigen partij kan leiden?” Anderhalf jaar later zat Schröder thuis en Merkel in de kanselarij.

Met haar verrassende aankondiging heeft Merkel waarschijnlijk haar laatste kans benut om nog greep te krijgen op haar vertrek uit de politiek. Al heel lang weet ze hoe lastig dat is. Twintig jaar geleden bespiegelde ze al dat uit de politiek stappen „veel moeilijker is dan ik me vroeger had voorgesteld. Maar ik wil geen half-dood wrak zijn als ik de politiek verlaat”. Onbekend is of de nu 64-jarige Merkel met die beeldspraak bedoelde dat ze niet hoogbejaard wil zijn bij haar vertrek, of dat ze het niet zover wilde laten komen dat ze met harde hand door ambitieuze rivalen uit haar politieke ambt zou worden verjaagd.

Na dertien jaar aan de macht verkeerde Merkel in een penibele situatie. Ze erkende zelf haar medeverantwoordelijkheid voor de zware verkiezingsnederlaag zondag in Hessen. In het hele land doet de CDU het bijzonder slecht in de peilingen. En haar regering valt vooral op door aanhoudende onderlinge conflicten.

Radeloosheid bij de SPD

Er is veel verbeeldingskracht voor nodig om te verwachten dat deze regering van CDU, CSU en SPD nog lang kan regeren, laat staan effectief. Vooral de sociaal-democraten zijn radeloos. Zij verliezen in hoog tempo kiezers en zijn onderling intens verdeeld over de koers van hun partij. Dat is een risicofactor die op elk moment tot de val van de regering en daaropvolgende nieuwe verkiezingen kan leiden. Die angst voor nieuwe verkiezingen houdt de SPD er tot nu toe vanaf te breken: geen sterke basis voor een stabiele regering.

Volgens enkele kranten was een groepje CDU-prominenten al weken van plan om Merkel na de deelstaatverkiezingen in Hessen te dwingen het partijvoorzitterschap op te geven. Als dat klopt, is ze de samenzweerders net voor geweest.

Of het uiteindelijk ook een waardig vertrek wordt, zoals ze zei te hopen, hangt in belangrijke mate af van wie haar opvolger wordt. Met haar vertrouweling Kramp-Karrenbauer zal ze vermoedelijk harmonieuzer een weg naar uitgang kunnen zoeken dan met haar oude vijand Merz.

    • Juurd Eijsvoogel