Ook monsters hebben menselijke kanten

Essay Harry Potter-auteur J.K. Rowling heeft met 14 miljoen volgers op Twitter veel invloed, vooral op millennials. Haar standpunten waren een toonbeeld van nuance, nu dreigt de subtiliteit verloren te gaan.

Goedzak Hagrid, hier in Harry Potter and the Chamber of Secrets (2002) Foto Ralph Fiennes / Warner Bros

Als de Harry Potter-serie ons iets heeft geleerd, is het nuance. Dat goed en kwaad vaak geen absolute tegenpolen zijn. Dat een oordeel soms te snel geveld is. Dat ieder zijn eigen verzachtende omstandigheden heeft. Het is een ontwikkeling geweest: aan het begin van de boekenserie stonden Goed en Kwaad nog overzichtelijk tegenover elkaar, Harry aan de ene kant en Voldemort aan de andere. Maar met de tijd, Harry werd ouder, leerde hij – en leerden de lezers – nuance kennen. Zeven delen later waren de twee polen niet zo makkelijk meer van elkaar te onderscheiden.

Nu worden we teruggeworpen in de tijd – met de filmserie Fantastic Beasts, waarvan deze maand het tweede deel in première gaat, The Crimes of Grindelwald. J.K. Rowling schreef de scenario’s, het decor is haar magische wereld, maar zónder Harry Potter, in de eerste helft van de twintigste eeuw. Het lijkt Potter all over again.

Is dat iets goeds? Ik ben dol op Harry Potter, maar had dubbele gevoelens toen ik de trailer van The Crimes of Grindelwald zag. Ik spitste mijn oren bij deze twee zinnetjes, die te horen zijn terwijl een harig bruin-met-roze monster van olifantformaat zijn tandrijke bek openspert. „Je bent te goed, Newt. Je bent nog nooit een monster tegengekomen waar je niet van kon houden.”

Dat is de Potter-ideologie ten voeten uit: ook monsters hebben menselijke kanten. We hoorden dat heel letterlijk van de goedzak Hagrid, de volwassen vriend van Harry die altijd een lans brak voor schepsels die een normaal mens als gevaarlijk zou betitelen, van drakenbaby’s tot allerhande gedrochtelijke fabeldieren – als je je best deed, sputterde Hagrid, kon je best van die monsters houden! We kenden de opvatting ook in iets figuurlijker zin, uit een van de belangrijkste wendingen die de Potter-serie maakte. Professor Severus Sneep, de leraar die Harry lang het leven zuur maakte, bleek uiteindelijk zachtaardige kanten te hebben. Gaat The Crimes of Grindelwald op dat spoor verder?

Uit de trailer leren we alvast: het titelpersonage, de boze misdadiger Gellert Grindelwald, is een regelrechte Voldemort, ook weer een schurk van Hitlerachtige proporties, machtswellusteling en aanhanger van een Übermensch-ideologie die raszuivere magiërs boven niet-toverkrachtigen plaatst. En Newt Scamander, de hoofdpersoon die zich in de nog tamelijk onschuldige eerste film vooral bekommerde om zijn ontsnapte fabeldieren, groeit uit tot de Harry Potter van dienst. Oftewel: de onervaren jongeling die uitverkoren is om de wereld van het kwaad te verlossen.

De trailer van The Crimes of Grindelwald.

De manier waarop dat verhaal in de steigers is gezet komt me, eerlijk gezegd, wel een tikje zwart-wit voor. Die zinnetjes over Newts toegeeflijke monsterliefde worden met een soort meewarigheid uitgesproken: je bent té goed, krijgt hij te horen – alsof hij een naïeve ‘wegkijker’ is. Er staan nóg drie delen op de planning, dat weet ik, dus er is nog tijd voor alle mogelijke grijstinten om de tegenstelling tussen Goed en Kwaad te relativeren. Maar kunnen we daarop rekenen? Op subtiliteit en nuance? En hoe erg is het als die er niet komt? Intussen zijn de tijden veranderd. Ook voor J.K. Rowling, die tegenwoordig vooral iets anders doet met haar leven dan een jeugdboekenserie voltooien.

Harry Potter-fan? Tal van toeristen gaan op vakantie om perron 9 3/4 te bezoeken. Helpt die toeristenindustrie iedere beleving om zeep? Lees het in: In de voetsporen van Skywalker, Potter en Gossip Girl

J.K. Rowling is invloedrijk, niet alleen als eerste schrijver die miljardair werd (volgens Forbes) en als geestelijk moeder van een mediafranchise die 25 miljard dollar waard is (volgens Time). J.K. Rowling is ook een vrouw met een mening, met 14 miljoen volgers op Twitter en met overtuigende maatschappelijke bemoeienis – ze stopte een deel van haar vermogen in een nieuwe internationale ngo, die weeshuizen wil vervangen door pleegzorg. Zichtbaarder nog is dat ze uitgesproken politieke standpunten inneemt, die iets verraden van haar eerdere leven als activist bij Amnesty International, waar ze werkte vóór ze Harry Potter schreef. Rowling sprak zich nadrukkelijk uit voor het Remain-kamp tijdens het Brexit-referendum en laat zich publiekelijk vooral gelden als vurige plaaggeest van Labour-leider Jeremy Corbyn. Ze draagt Labour een warm hart toe, maar onder zijn leiderschap is de partij verworden tot een „solipsistische persoonlijkheidscultus”, schimpte ze eerder dit jaar. De man deugt niet, twittert ze keer op keer: hij geeft ruim baan aan antisemitisme binnen de partij, bijvoorbeeld. Politiek correct wordt ze ook genoemd – vooral toen ze Potters schoolhoofd Albus Perkamentus uit de kast liet komen. Beetje laat en dus betekenisloos, was de kritiek.

De historische parallellie was nooit eerder zo onontkoombaar als nu. Grindelwald = Hitler, of niet soms?

Natuurlijk heeft J.K. Rowling recht op haar meningen. Maar wat is de consequentie van haar activisme voor wat zij tegenwoordig schrijft? Dat er geen ondoordringbare muur tussen de opvattingen van de activist en de fictie van de schrijver staat, bleek recent uit de thriller Lethal White, die Rowling in september publiceerde onder haar pseudoniem Robert Galbraith. Dat boek draait om een tamelijk karikaturaal beschreven linkse politicus met antizionistische en antisemitische trekjes – voor wie weet wat er speelt in het Verenigd Koninkrijk een niet mis te verstane satire. Het leidde ertoe dat Rowlings boek werd bekritiseerd om politieke redenen: Israëlische online media zagen nieuws in het kielhalen van een antizionist, aan de andere kant wierpen Corbynista’s de nieuwe Galbraith walgend terzijde.

Zwart-witdenken

Weg lijkt de nuance bij Rowling. Terwijl de grootste deugd die van haar werk geleerd kon worden, nu juist was dat ze het Kwaad steeds minder absoluut maakte. Natuurlijk was de tovenaarswereld altijd al een soort parallel universum, waar politieke kwesties uit de historische realiteit werden uitgevochten, met Voldemort als aanhanger van een soort nazisme. Maar de historische parallellie was nooit eerder zo onontkoombaar als nu. Grindelwald = Hitler, of niet soms? Rowling lijkt van de Fantastic Beasts-serie een soort allegorie te maken van de ontstaansgeschiedenis van het fascisme en het nazisme. De kans dat zulk Kwaad nog gerelativeerd gaat worden, lijkt miniem.

Voldemort in Harry Potter and the Order of the Phoenix. Foto Ralph Fiennes / Warner Bros

Leiden Rowlings verhalen dan uiteindelijk toch tot zwart-witdenken? Dat was het allang, volgens de zienswijze die vorig jaar in het opinieblad The Spectator uiteengezet werd over Harry Potter. Rowling zou de ‘millennial mind’ gevormd hebben. Auteur Laura Prendergast schreef haar essay nodeloos schamper, en misschien een tikje overtrokken, maar interessant is het idee wel, dat Rowling met haar boeken ‘het politieke denken van een generatie vormgaf’. „Als je je ooit hebt afgevraagd waarom jonge mensen vaak zo kinderachtig zijn in hun politiek, waarom ze de wereld willen verdelen in tolerante progressieven en kwaadaardige reactionairen, helpt het om dat te begrijpen.” Een kinderachtig, want zwart-wit wereldbeeld.

Dat lijkt mij enerzijds te berusten op een misinterpretatie van de serie, maar anderzijds is het wel een interpretatie die her en der heerst. „De Harry Potter-generatie ziet overal Voldemorts. Donald Trump, Nigel Farage, Marine Le Pen, Vladimir Poetin, Viktor Orbán – allemaal worden ze vergeleken met de Heer van het Duister”, schrijft Prendergast en daarin heeft ze een punt. Activistische millennials maken inderdaad die vergelijkingen graag en veelvuldig; ze spannen het Potter-universum graag voor hun karretje om allegorieën aan te wijzen.

Lees ook: De macht van de woedende fans

Daarmee verliest het werk van Rowling diepte. Daarmee schuif je juist die subtiliteit terzijde die het zevendelige verhaal tot een volwassen verhaal maakt. Daarmee versmal je het tot een morele fabel met een eenduidige boodschap, die in te zetten is voor elke hedendaagse morele kwestie – nota bene in een wereld waarin progressief en conservatief, links en rechts, extreem aan de ene kant en extreem aan de andere kant, ook steeds meer tegenover elkaar staan.

Kiezen tussen makkelijk en juist

Dat kan nooit Rowlings bedoeling zijn geweest, toch? Dat zou je hopen, maar in het Twittertijdperk kiest zij óók steeds vaker een kant. „There will be a time when we must choose between what is easy and what is right”, waren de gevleugelde woorden van professor Albus Perkamentus, halverwege de Potter-serie. Hij sprak ze uit toen de Heer van het Duister zijn wederopstanding had beleefd, en de tovenaarswereld moest kiezen tussen buigen en vechten, maar ook tussen makkelijk en juist. Makkelijk: de wereld beschouwen als verdeeld tussen Goed en Kwaad. Juist: de individuen zien, en ze niet onderverdelen in zwart en wit. Zo’n moment staat wéér op het punt van aanbreken, namelijk voor de tovenaars in The Crimes of Grindelwald. En misschien ook wel voor J.K. Rowling.

Want de woorden van Perkamentus kreeg ze als een boemerang terug – ze werden gebruikt in een petitie die zowel Rowling betrof als acteur Johnny Depp. In de slipstream van #MeToo kwamen er kwalijke verhalen over de acteur naar buiten: hij zou zijn ex-vrouw hebben mishandeld.

Johnny Depp in The Crimes of Grindelwald. Foto Warner Bros Entertainment

Hij werd daar niet voor vervolgd, maar de publieke opinie meende dat er wel degelijk genoeg rook was om vuur te zien. Er kwam een online petitie met een eis: Depp moest verdwijnen uit de cast van The Crimes of Grindelwald, waarin hij titelpersonage Grindelwald speelt. De ondertekenaars van de petitie konden niet accepteren dat er een „agressor” rondliep in hun heilige tovenaarswereld. Ze deden een oproep aan J.K. Rowling: maak de goede keuze tussen gemakkelijk – Depp niet vervangen – en juist – Depp wippen.

Lees ook: Is de wereld klaar met Johnny Depp?

Een boemerang, maar wel eentje die zwabberde en zich gemakkelijk uit de lucht liet plukken. Want nu dreigde precies het tegenovergestelde te gebeuren van wat Perkamentus bedoelde: ongenuanceerd oordelen. De petitieschrijvers lieten zich kennen als precies het type simplificerende Potter-adepten waar Prendergast over smaalde. Rowling bond ook niet in, het werd géén #MeToo-ophef met grote gevolgen. De kous was af met een verklaring van de schrijfster en de filmmakers, waarin ze hun vertrouwen in Depp uitspraken, op basis van hun „interpretatie van de omstandigheden”.

Het knaagt wel: valt Depp niets te verwijten, of koos Rowling voor de weg van de minste weerstand? We zullen dat misschien nooit weten – of de waarheid blijkt, heel typisch, ergens in het midden te liggen.

    • Thomas de Veen