Opinie

    • Maxim Februari

Druk op de placebo-knop en de wereld raast voort

Sommige knoppen zijn placeboknoppen. De knop bij het stoplicht, bijvoorbeeld. Je kunt er wel ijverig op blijven drukken, maar boze tongen beweren dat dat volslagen zinloos is. De beslissing over rood en groen wordt ergens anders genomen. O, en dan die knop die eruitziet alsof je de deuren van de lift ermee open of dicht kunt doen. Placeboknop! De lift trekt zich er niets van aan.

Over het verschijnsel van de placeboknop wordt al jaren gepraat. Meestal blijft het bij voorbeelden van liften en stoplichten. Al zijn ook de thermostaatknoppen op kantoren populair: in onze hypermoderne tijd wordt de temperatuur op afstand voor je geregeld. Om dan te voorkomen dat de werknemers over gebrek aan zeggenschap klagen, krijgen ze een thermostaatknop waarover ze zich samen naar hartenlust en volkomen zinloos druk kunnen maken.

Zo’n placeboknop dient verschillende doelen. Het eerste doel is simpel: mensen hebben een hekel aan wachten en een knop geeft ze in de tussentijd iets te doen. De gebruikers hoeven daarbij niet de illusie te hebben dat ze invloed uitoefenen. Als ze maar het gevoel krijgen dat tijdens het wachten überhaupt iets gebeurt.

Zodra een website traag laadt, geven softwareontwerpers je iets spannends om naar te kijken: stuiterende balletjes, draaiende cirkels, een balk die activiteit suggereert. Deze week liet webbrowser Tor tijdens het wachten een placebotekst zien. „Even geduld, alstublieft, terwijl wij steenkool in onze servers scheppen.” Ja, dat hoop je dan maar, dat ze steenkolen scheppen. Voor hetzelfde geld zijn ze koffie gaan drinken en liggen de servers er werkeloos bij.

Procesontwerpers maken graag gebruik van deze psychologische truc om geduld op te wekken. In Houston werd ooit besloten de bagagehal van het vliegveld te verhuizen naar een plek die verder af ligt van de gates. Zo hoeven mensen niet langer zeven minuten op hun koffers te wachten na een korte wandeling van een minuut: ze wandelen nu zeven minuten en wachten na die placebowandeling nog maar een minuut. De klachten zijn vrijwel verdwenen.

Zoom je uit en kijk je naar de maatschappij als geheel, dan zie je deze truc op grote schaal toegepast. Op de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld. David Graeber is bekend geworden met zijn speurtocht naar ‘bullshit jobs’, banen waarin je niets waardevols doet. Telemarketing, administratief werk, management, public relations. De heersende klasse, zegt Graeber, beschouwt een bevolking met veel vrije tijd als ‘levensgevaarlijk’, vandaar al die kantoorbanen die slechts zijn bedoeld om het volk bezig te houden. Geef de mensen draaiende cirkels en ze zien af van revolutie.

Het tweede doel van de placeboknop gaat een stap verder: dan draait het om macht en invloed. De liftknoppen, de kantoorthermostaat, zelfs de onzinbanen geven de illusie van controle. Als gebruiker krijg je het aangename gevoel dat je de situatie met je handelen beïnvloedt, ook al razen de systemen op afstand volstrekt autonoom voort. Van oudsher waren het rituelen die dit loze controlegevoel gaven, schietgebeden en sjamanistische gebruiken; tegenwoordig zijn het bijvoorbeeld de afvinklijsten op kantoren.

Vorige week stond in de krant een portret van een psychiatrisch verpleegkundige die belast is met de tijdsregistratie in een Amsterdamse kliniek. Zijn collega’s moeten ieder kwartier hun handelen met terugwerkende kracht verantwoorden; soms zijn ze zo lang bezig met ‘wegschrijven’ dat de kwartieren in de war raken. Zelf is hij daarna fulltime bezig met de dossiercontrole. Iedereen weet dat dit zinloos is, duizenden boeken en congressen zijn gewijd aan zulke papieren oplossingen, die niets bijdragen aan veiligheid of gezondheid. Maar dat besef maakt geen verschil. Het placebosysteem biedt de gelukzalige illusie van controle.

Heb je het beeld van de liftknop eenmaal in je hoofd, dan zie je hem overal. In discussies en debatten. In bestuursvormen en instituties. De knop ‘leiderschap’ bijvoorbeeld. Je drukt erop, en hoewel die handeling de situatie op geen enkele manier beïnvloedt, heb je toch het prettige gevoel dat je iets hebt gedaan.

De illusie van controle wordt verleidelijker nu het gevoel van machteloosheid weer toeneemt. Globalisering, opwarming, digitalisering: iedere moderne ontwikkeling leidt tot controleverlies. Daarom hebben we knoppen nodig, om op te drukken terwijl de wereld voortraast en wij werkeloos afwachten wat er gebeurt. Placeboknoppen – ‘links’, ‘rechts’, ‘toezicht’, ‘leiderschap’ – waarover we ons naar hartenlust en zinloos druk kunnen maken. Tenzij we natuurlijk het elektriciteitsdraadje weten te vinden waarmee iemand anders vanaf afstand het stoplicht op rood en groen zet.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.
    • Maxim Februari