‘Brazilië boven alles, God boven iedereen’

Religie in de politiek

Met de zege van Bolsonaro wint evangelische pinkstergemeente sterk aan invloed.

Evangelisch gelovigen tijdens een dienst in Rio de Janeiro, eerder deze maand. In de pinksterkerken komen veel aanhangers van de nieuwe president Bolsonaro. Foto Ricardo Moraes/Reuters

Op maandagmiddag kunnen gelovigen van de Igreja Universal do Reino de Deus (Universele Kerk van het Koninkrijk Gods) in de wijk Botafogo in Rio de Janeiro speciaal terecht voor financiële voorspoed. Op dinsdag staan de gebeden in het teken van een goed huwelijk. En een dag later kan de geest „volledig gereinigd” worden.

In de kerk, een simpel zaaltje waar de airconditioning hard loeit en donkere stoelen keurig opgesteld staan voor een klein podium, maakt pastor Hector Costa e Lima zich klaar voor een duiveluitdrijving die hij ’s middags zal uitvoeren. „Dat zijn intensieve sessies van soms uren. Mensen schudden met hun lichaam en schreeuwen het uit, de duivel laat zich niet zomaar verjagen”, zegt hij lachend.

De omstreden zogeheten cura-gay-behandeling voert hij naar eigen zeggen heel af en toe uit. Dat zijn speciale duivelsuitdrijvingen om homoseksuelen te ‘genezen’. „Ik zie hun geaardheid vooral als iets moeilijks voor henzelf want onze samenleving accepteert homoseksuelen niet. Deze sessies zijn in feite bedoeld om ze te bevrijden”, meent de pastor.

Bolsonaro dankt zijn zege aan de pinkstergemeente die hij al vroeg tot bondgenoten maakte

Lees ook het commentaar van NRC: Nieuwe leider Brazilië is weer een klap voor de liberale democratie

Groot gebed

Deze denkwijze sluit aan bij de ideeën van de zondag tot president gekozen extreem-rechtse ex-legerkapitein Jair Bolsonaro (63). Bolsonaro, een katholiek maar met stevige banden in de evangelische kerken, maakte zondag van zijn overwinningsspeech een groot gebed. Zijn slogan ‘Brazilië boven alles en God boven iedereen’ is een nationale kreet geworden in Brazilië.

„Ik denk dat 90 procent van onze gelovigen op Bolsonaro heeft gestemd. Niet omdat ik zei dat het moest, want dat deed ik niet, maar zijn grondslag is precies waar de pinkstergemeentekerken en de gelovigen ook voor staan. De familie staat altijd voorop. We moeten terug naar onze basis. Geen drank, maar een rustige en vooral eerlijke levensstijl”, zegt pastor Costa e Lima.

Hoewel de Brazilianen wel van feesten en uitbundigheid houden, zijn ze in de kern ook oerconservatief. De evangelische kerken groeiden de afgelopen decennia explosief; tot wel 30 procent van de bevolking volgt ze.

De ‘welvaartstheologie’ die deze kerken prediken, slaat enorm aan. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat ieder mens zich door God te dienen kan opwerken en rijk kan worden. Vooral in de sloppen zijn mensen hiervan gecharmeerd. De hiërarchische katholieke kerk richtte zich op de elite en liet hen jarenlang links liggen. „De Universal-kerk heeft me gered. Ik ben op het rechte pad gekomen en heb op mijn twintigste via de kerk alsnog leren lezen en schrijven, ik was analfabeet”, zegt kerkganger Nathan Ribeiro.

Lees ook over Bolsonaro: De nieuwe Braziliaanse president predikt al dertig jaar geweld

Op politiek gebied hebben de pinkstergemeenten bij de verkiezingen enorme macht verworven, zowel op landelijk als regionaal niveau. Brazilianen zijn ook in de politiek vaak op zoek naar een verlosser. Bolsonaro, wiens tweede naam Messias luidt, heeft deze stembusgang voorzien in die diepgewortelde behoefte.

Hij heeft zijn opkomst sterk te danken aan de evangélicos die hij al in een vroeg stadium tot zijn bondgenoten maakte. Zo kreeg hij tijdens de verkiezingscampagnes exclusieve interviews bij de op één-na-grootste tv-zender Rede Record, eigendom van de schatrijke en zelfbenoemde bisschop Edir Macedo, oprichter van de Universal-kerk. Ook liet Bolsonaro zich dopen in de Jordaan in Israël, door een bisschop van de concurrerende pinkstergemeentekerk Assembléias de Deus.

‘Gelovig maar ook seculier’

Nu Bolsonaro president wordt, zullen de evangelische gelovigen in het Congres hun steun vertaald willen zien in conservatieve voorstellen en wetten voor hun belangrijke thema’s. Volgens onderzoekster Magali Cunha, die veel schreef over de pinkstergemeenten en sinds achttien jaar onderzoek doet, hebben pinkstergelovigen als uiteindelijk doel hun richtlijnen via de politiek geïnstitutionaliseerd te krijgen. De traditionele familiewaarden staan daarbij bovenaan de agenda.

Lees ook over Cecilia Coimbra, die slachtoffer werd van de militaire dictatuur in Brazilië tussen 1964 en 1985.

„Ze willen af van de veranderingen die progressieve linkse groepen succesvol doorvoerden, zoals bijvoorbeeld de abortuswetgeving, vrouwenrechten en homorechten. Ook willen ze niet dat kinderen seksuele voorlichting op school krijgen, maar thuis van ouders”, aldus Cunha.

„Natuurlijk zijn we als Brazilianen gelovig, maar we zijn ook seculier”, riep een commentator van Globo tijdens een live-uitzending rond de verkiezingen toen Bolsonaro biddend in beeld kwam.

Dat het evangelische geloof nu al zo’n grote rol speelt en mogelijk ook Bolsonaro’s beleid gaat bepalen, is volgens Cunha zorgwekkend. Het kan vooral gevolgen hebben voor de Afrikaans-Braziliaanse cultuur en haar religie van de candomblé, die in de 17de eeuw meegebracht werd door slaven, denkt ze. „Brazilie is zeer divers maar het is bekend dat de pinkstergemeente de candomblé als ‘afgoderij’ bestempelt en tijdens de verkiezingscampagne zijn ook zwarten, gekleed in religieuze Afrikaans-Braziliaanse kleding, aangevallen en mishandeld door Bolsonaro-aanhangers. Naarmate deze conservatieve evangélicos fanatieker worden en nog meer macht krijgen, zal dit nog erger worden”, voorziet Cunha.

    • Nina Jurna