Brazilië feest en vreest na verkiezingswinst Bolsonaro

Terwijl de aanhang van de extreemrechtse Bolsonaro euforisch is over zijn aanstaande presidentschap, vrezen tegenstanders het ergste voor de Braziliaanse democratie.

Foto: Sebastiao Moreira/EPA

’O mito, o mito!” De mythe!, gillen duizenden Brazilianen voor het huis van Jair Bolsonaro, de extreem-rechtse ex-legerkapitein, die zondag met ruim 55 procent van de stemmen gekozen werd tot de nieuwe president van Brazilië. Vuurwerk fonkelt boven het strand van Rio de Janeiro, uit een muziekwagen klinken overwinningsliederen.
Als politiek buitenstaander dankt Bolsonaro zijn zege aan de belofte af te rekenen met de economische crisis, het criminele geweld en de corruptie van de zittende klasse. In deze tweede ronde versloeg hij Fernando Haddad van de centrum-linkse Arbeiderspartij (PT).

Lees ook dit profiel van Bolsonaro: De nieuwe Braziliaanse president predikt al dertig jaar geweld

Met de keuze voor Bolsonaro maakt Brazilië – met 208 miljoen inwoners het vier na volksrijkste land ter wereld – een grote ruk naar rechts en voegt het zich bij de groeiende groep landen met populistische leiders. Dat kan gevolgen hebben voor heel Zuid-Amerika, dat onder meer kampt met de vluchtelingencrisis rond het socialistische Venezuela. Na een ‘linkse golf’ begin deze eeuw, kwamen in de regio recentelijker weer rechtse regeringen aan de macht. Bolsonaro kreeg zondag ook meteen de telefonische felicitaties van de Amerikaanse president Trump, zijn grote voorbeeld met wie hij vaak vergeleken wordt, en met wie hij van plan is nauw te gaan samenwerken.

Een diep verdeeld land

„Onder Bolsonaro wordt Brazilië eindelijk het land van de toekomst, zoals dat aan onze voorouders is beloofd toen ze zich hier vestigden uit Europa”, zegt een vrouw van in de dertig in het feestgedruis. Vervolgens somt ze staccato de lijst maatregelen op die Bolsonaro, nu hij president is, meteen moet nemen. „Iedereen die corrupt is, oppakken en in de gevangenis stoppen. Ziekenhuizen bouwen, goed onderwijs garanderen en Brazilië veiliger maken, kortom alles moet compleet anders dan hoe het nu gaat”, zegt ze resoluut.
Zijn eerste woorden als gekozen president sprak Bolsonaro aanvankelijk online uit via een slechte internetverbinding, maar uiteindelijk verscheen hij live op televisie via een professionele verbinding vanuit zijn huis. „Ik zal de grondwet en persoonlijke vrijheid respecteren”, beloofde Bolsonaro. „Dat is een belofte die ik doe aan jullie en aan God”, vervolgde hij, waarna hij begon te bidden met naast hem zijn vrouw.

Bolsonaro’s opkomst leunt sterk op de steun van de populaire pinksterkerken. „Dit is voor het eerst dat een president live op televisie bidt tijdens zijn verkiezingstoespraak. De macht van religie is nu onze politiek ingedrongen via het hoogste ambt. Toch heb ik nog geen werkelijk verzoenende boodschap ontdekt”, zegt politicoloog Mauricio Santoro. De verhitte, gewelddadig verlopen campagne heeft Brazilië diep verdeeld. „En ook in zijn eerste speech gaf Bolsonaro gelijk weer af op de media en bedreigde hij linkse krachten.”

Toch zal Bolsonaro in elk geval in het Congres de komende tijd samenwerkingen moeten aangaan, wil hij kunnen regeren. Zijn eigen partij heeft in het ruim 500 leden tellende Congres maar 52 zetels, dus zal hij allianties moeten smeden met uiteenlopende partijen. Hoewel het Congres bij deze verkiezingen flink is opgeschoven naar rechts en Bolsonaro er een behoorlijk aantal natuurlijke bondgenoten bij heeft – waaronder de lobby van de zogeheten koe, kogel en kerk, bestaande uit machtige, oerconservatieve christelijke grootgrondbezitters – geeft niemand in de Braziliaanse politiek zijn steun zomaar.

„Ze willen daar iets voor terugzien. Bijvoorbeeld invloed op ministeries, via bestuursposten en via beleid. Maar Bolsonaro heeft al aangekondigd het aantal ministeries te willen halveren van ruim 30 naar 15. Er is dus minder plaats voor invloed van de congresleden op ministeries”, aldus de politicoloog

Haddad: blijven vechten voor democratie

Jair Bolsonaro laat zich toejuichen door zijn aanhang na het uitbrengen van zijn stem zondagochtend 28 oktober 2018 in Rio de Janeiro. Foto: Fernando Maia

In de toespraak na zijn verlies zei zijn rivaal Fernando Haddad dat hij verzet en oppositie zal blijven voeren en dat hij zal blijven vechten „voor de democratie”. Ook de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW) kwam direct met een verklaring waarin scherp werd gesteld dat ze democratische processen en mensenrechten in Brazilië nauwlettend gaat volgen nu Bolsonaro gekozen is tot president.

Lees ook het nieuwsbericht over de verkiezingsuitslag: Extreemrechtse Bolsonaro nieuwe president van Brazilië

Op sociale media verschenen na Bolsonaro’s overwinning beelden waarop militairen in legervoertuigen in de straten van Niteroi, een voorstad van Rio, groots worden onthaald door Bolsonaro-fans, alsof het om de militaire staatsgreep van 1964 gaat. Op andere beelden poseerden ouders met hun kinderen met mitrailleurs, als teken van de verruiming van de wapenwet die Bolsonaro snel wil invoeren nu hij president is.

Marcio de Lima heeft Bolsonaro’s bekende schietgebaar, waarbij hij een geweer nabootst, op een reeks zelfgemaakte bekers afgebeeld die hij verkoopt voor het huis van Bolsonaro. „Het is mijn eigen ontwerp, maar de bekers zijn niet aan te slepen, iedereen wil er een”, zegt hij.

    • Nina Jurna