Tussen Trump en Bolsonaro ontluikt nu al een rechts-populistische bromance

Bolsonaro en het buitenland

Met de verkiezing van Jair Bolsonaro tot de Braziliaanse president ontstaat in Latijns-Amerika een as van hard-rechtse leiders die goede banden met de Verenigde Staten van president Trump nastreven. Dat kan vooral voor het Venezolaanse bewind slecht nieuws zijn.

Een aanhanger van Bolsonaro viert diens verkiezingszege. Foto Leo Correa/AP

Het buitenland speelde amper een rol in de Braziliaanse verkiezingscampagne. Toch zal de overwinning van de extreem-rechtse presidentskandidaat Jair Bolsonaro, zondag, gevolgen hebben voor heel Latijns-Amerika. Met de keuze voor de populistische legerkapitein b.d. maakt de regionale grootmacht Brazilië een flinke ruk naar rechts. Daarmee ontstaat op het westelijk halfrond, dat de afgelopen jaren al opschoof naar rechts, een as van hard-rechtse leiders die bovendien goede banden met de Verenigde Staten van president Trump nastreven.

Van rode naar een blauwe golf

Begin deze eeuw beleefde het continent nog een zogenoemde ‘rode golf'. Overal kwamen linkse regeringen aan de macht. In reactie op decennialang neoliberaal beleid (privatiseren, dereguleren, bezuinigen) stonden leiders op die een links-nationalistische aanpak (nationaliseren, sociale programma’s, meer afstand tot de VS) beloofden. Ze kwamen in verschillende smaken: van een socialist als Chávez in Venezuela via de peronistische Kirchners (Argentinië) tot gematigde sociaal-democraten als Lula (Brazilië) en Bachelet (Chili).

Vanaf 2008 vond een omslag plaats. Ook linkse leiders bleken corrupt of autoritair te kunnen zijn of hadden de economie laten vastlopen. Rechtse kandidaten die beloofden orde op zaken te stellen en het wijdverspreide criminele geweld harder aan te pakken, wonnen terrein. Ook in grote, economisch sterke landen in de regio als Colombia, Argentinië en Chili.

Na een reeks rechtse verkiezingszeges is het aantal links geregeerde landen flink geslonken. Met uitzondering van Mexico, waar op 1 december de linkse nationalist Andres Manuel López Obrador aantreedt, gaat het bovendien om relatief kleine landen.

Invasie van Venezuela?

De huidige ‘blauwe golf' kan vooral nadelig uitpakken voor het regime in Venezuela. Het land kampt met een uittocht van miljoenen vluchtelingen door honger en schaarste die heel Zuid-Amerika doet kraken. Vooralsnog wordt bovenal in Washington openlijk gepraat over militaire opties tegen het socialistische bewind van Nicolás Maduro. Maar met Bolsonaro’s zege komt Venezuela duidelijk verder alleen te staan in Zuid-Amerika.

Zondagavond kwamen er nog wel felicitaties uit Caracas, maar de Venezolaanse regeringsverklaring was niet heel hartelijk. Ze sprak zuinigjes van „oprechte felicitaties aan de bevolking van Brazilië wegens de fatsoenlijke viering van deze tweede kiesronde, die Jair Bolsonaro als president opleverde”. Ook riep het communiqué op tot herstel van de onderlinge relaties, die slecht zijn sinds ambassadeurs werden teruggetrokken.

De vraag is of het tot zulke toenadering komt. Tijdens de campagne gebruikte Bolsonaro de Venezolaanse implosie als schrikbeeld door te stellen dat zijn linkse rivaal Haddad het land in „een tweede Venezuela” zou veranderen. En in maart reisde hij af naar de Noord-Braziliaanse deelstaat die veel Venezolanen te verstouwen krijgt. Daarbij noemde hij hun komst „een nationale veiligheidscrisis” en bepleitte hij een strenger grensbeleid.

Felicitaties uit Witte Huis

Ook in Venezuela’s andere grote buurland Colombia groeit de onvrede over die exodus. Hier kwam dit jaar de rechtse conservatief Iván Duque aan de macht. Diens nieuwe ambassadeur in Washington begon bij het aanbieden van zijn geloofsbrieven in het Witte Huis over militaire opties tegen Venezuela. Duque is leerling van de ultra-rechtse, pro-Amerikaanse ex-president Uribe. Deze nog zeer invloedrijke senator onderhoudt nauwe banden met haviken binnen de Republikeinse partij, die aansturen op een strengere lijn tegen Venezuela (en Cuba).

Lees ook deze analyse over ingrijpen tegen Venezuela

Ook tussen Bolsonaro en Trump lijkt al een rechts-populistische bromance te ontluiken. De Amerikaanse leider heeft een zwak voor autoritaire, grofgebekte staatsmannen, die hem openlijk vleien. Bolsonaro bewondert Trump en vergelijkt zichzelf regelmatig met hem. „Trump had te maken met dezelfde aanvallen als ik – dat hij een homofoob is, een fascist, een racist, een nazi – maar de mensen geloofden in zijn programma", zei hij eerder dit jaar tegen persbureau Reuters. Uit het Witte Huis kwamen zondagavond meteen telefonische felicitaties.

‘Ik wil Brazilië groot maken’

Ook Bolsonaro wil internationale samenwerking en verdragen op zijn minst heroverwegen. Dan gaat het bijvoorbeeld om het klimaatverdrag van Parijs en lidmaatschap van BRICS (de club van vijf opkomende landen) of Mercosur (een regionaal handelsblok).

Bolsonaro ziet er meer in één-op-één zaken te doen met andere landen. Net als Trump wil hij via bilaterale akkoorden allereerst zijn eigen land verder helpen. „Hij [Trump, red.] wil Amerika groot maken, ik wil Brazilië groot maken”, zei hij in juli. Die ambitie zou overigens ook tot onderlinge spanning kunnen leiden: Trump klaagde recent nog over de hoge invoertarieven die Brazilië de VS rekent.

Met Trump deelt Bolsonaro ook een afkeer van China. Dit is al tien jaar Braziliës belangrijkste handelspartner en de zaken bloeien op door de handelsoorlog tussen China en de VS. Maar Bolsonaro wantrouwt het land, nu het aast op Braziliaanse energiebedrijven. „China koopt niet in Brazilië, het koopt Brazilië op”, zei hij na zijn zege in de eerste kiesronde.

Lees ook dit profiel van Jair Bolsonaro

Ambassade verhuizen

Over het buitenland zei Bolsonaro zondag in zijn overwinningsspeech dat hij ,,Brazilië en Itamaraty [het ministerie van Buitenlandse Zaken, red.] wil bevrijden van de ideologische vooroordelen die ons de afgelopen jaren werden opgelegd". De Braziliaanse diplomatie, klaagt hij, zou na dertien jaar van sociaal-democratische regeringen te links zijn. Een van de eerste daden die hij wil stellen is om - net als Trump - de Braziliaanse ambassade in Israël te verhuizen van Tel Aviv naar Jeruzalem.

    • Merijn de Waal