Angela Merkel probeert zelf de regie te houden over het einde

Door het partijvoorzitterschap van de CDU neer te leggen, maakt Angela Merkel een begin aan haar eigen politieke einde. En dat is niet geheel vrijwillig.

Angela Merkel tijdens een persconferentie over de uitslag van de deelstaatverkiezingen in Hessen, op 29 oktober. Foto Hannibal Hanschke/Reuters

Haar grote voorgangers en partijgenoten Konrad Adenauer en Helmut Kohl konden het niet opbrengen om vrijwillig plaats te maken voor een opvolger. Maar Angela Merkel heeft maandag de regie genomen over wat een stapsgewijs en ordelijk vertrek uit de politiek moet worden – en het begin van een nieuw tijdperk in de Duitse en Europese politiek.

Nuchter, zoals haar stijl is, zette Merkel maandag in een persconferentie uiteen waarom haar partij en het land dringend behoefte hebben aan verandering. „Ik heb het gevoel dat het tijd is om een nieuw hoofdstuk op te slaan.”

Merkel zal zich in december niet meer herkiesbaar stellen als leider van de CDU, een post die ze sinds 2000 vervult. Ze wil wel bondskanselier blijven, wat ze al dertien jaar is, maar zal na deze ambtstermijn (die loopt tot 2021) ook díe functie opgeven. Daarna zal ze geen politieke positie meer bekleden, ook niet in de Europese Unie.

De uit de DDR afkomstige Merkel, die in 1990, een jaar na de val van de Muur, in de Bondsdag kwam, heeft nu dus haar afscheid uit de politiek ingeleid.

Lees ook: Merkel geeft leiding CDU op, wil nog kanselier blijven

Beschadigd door vluchtelingencrisis

Helemaal vrijwillig is haar besluit niet. Merkels gezag brokkelde de afgelopen maanden steeds verder af, ook in de eigen gelederen. Sinds de vluchtelingencrisis van 2015 heeft een deel van de achterban zich van haar afgekeerd en is haar populariteit afgenomen (ook al is ze na president Steinmeier nog altijd de meest gewaardeerde politicus van het land).

De directe aanleiding voor de bekendmaking van deze „cesuur”, zoals ze haar besluit noemde, was de zware nederlaag die de CDU zondag leed bij de deelstaatverkiezingen in Hessen. Met een verlies van meer dan tien procentpunten kwam de voormalig grote volkspartij op een schamele 27 procent uit. Dat was „buitengewoon teleurstellend en bitter”. Twee weken eerder had de Beierse zusterpartij CSU eveneens een dramatisch verlies geleden.

In de zomer al besloten

Deze zomer al, zei Merkel in antwoord op een vraag, had ze bedacht dat ze het leiderschap van de partij zou opgeven. Ook al had ze altijd geloofd dat de leiding van de partij en het kanselierschap in één hand moeten zijn om effectief te kunnen regeren.

Ze had beseft, onder meer door de aanhoudende conflicten tussen CDU en CSU, „dat we niet gewoon konden overgaan tot de orde van de dag. Het beeld dat de regering creëert is onacceptabel.” Merkel had zich afgevraagd hoe ze „een weg naar de toekomst kon openen.”

Lees ook over Merkel: Met de val van vertrouweling Kauder kalft Merkels gezag verder af

Toen ze haar besluit maandagochtend in het presidium van de partij bekendmaakte, kreeg ze een staande ovatie. En al snel meldden de kandidaten voor haar opvolging zich: minister van Volksgezondheid Jens Spahn, vaak een criticus en tegenspeler van Merkel en vertegenwoordiger van de conservatieve vleugel; Annegret Kramp-Karrenbauer, sinds dit voorjaar secretaris-generaal van de partij, een vertrouweling van Merkel en voormalig minister-president van de kleine deelstaat Saarland; en Friedrich Merz, voormalig fractievoorzitter, die als conservatief nog altijd een zekere populariteit geniet bij de achterban, ook al is hij negen jaar uit de actieve politiek en commissaris bij de grote vermogensbeheerder BlackRock. Op een partijcongres op 7 en 8 december wordt de nieuwe partijleider gekozen.

Merkel noemde het een waagstuk, dat ze het leiderschap van de CDU uit handen geeft. Maar ze zei dat de voordelen ruimschoots opwegen tegen het risico. De opvolgingsstrijd is „een heel mooi proces, dat we achttien jaar niet meer hebben gehad. Het is een fase van nieuwe mogelijkheden”. Ze beloofde dat ze geen partij zal kiezen in die strijd – bij voorgangers die hun opvolgers wilden aanwijzen had dat toch altijd verkeerd uitgepakt.

Tactisch is het moment slim gekozen. De regeringscoalitie van CDU, CSU en SPD is bijzonder wankel, onder meer omdat ook de SPD dramatische verliezen heeft moeten incasseren. De sociaaldemocraten zijn intern bitter verdeeld over deelname aan de ‘Grote Coalitie’ (GroKo). Een aanzienlijk deel van de partij wil er liefst zo snel mogelijk uitstappen om te voorkomen dat de SPD hetzelfde lot treft als de sociaaldemocraten in Frankrijk en Nederland: marginalisatie. Maar breken betekent naar alle waarschijnlijkheid ook nieuwe verkiezingen, en die kunnen de partij in deze toestand weinig goeds brengen.

Terwijl de SPD nog worstelt met dat dilemma en zichzelf, heeft Merkel bij de CDU nu de voorbereidingen in gang gezet voor een generatiewisseling en een herbezinning op de politieke koers. Mocht de coalitie uiteenvallen en er nieuwe verkiezingen komen, wat een reële mogelijkheid is, dan werken de christendemocraten tenminste al aan een nieuwe opstelling.

    • Juurd Eijsvoogel