De nieuwe Braziliaanse president predikt al dertig jaar geweld

Grote vraag is of de nieuwe president van Brazilië zijn haatdragende retoriek zal matigen.

Foto Mauro Pimentel/AFP

„Als ik ooit president word, begin ik vanaf dag één met een staatsgreep. Het Congres, dat toch nergens goed voor is, zou ik meteen opheffen. Aan verkiezingen hebben we niets. We moeten terug naar de dictatuur, alles was toen veel beter.”

Woorden van Jair Bolsonaro, de extreemrechtse oud-legerkapitein die zondag tot de nieuwe president van Brazilië is gekozen. Of de 63-jarige Bolsonaro deze vaak herhaalde uitlatingen nu in de praktijk gaat brengen, moet de toekomst uitwijzen. Vast staat dat Bolsonaro, sinds 1990 Congreslid, zich altijd heeft geprofileerd als een extreemrechtse, antidemocratische leider met zeer controversiële ideeën en uitlatingen over onder meer homoseksuelen, vrouwen, zwarte Brazilianen, immigranten en de oorspronkelijke indiaanse bevolking.

Hij is een ultraconservatieve politicus met heimwee naar de militaire dictatuur (1964-1985), waarbij tienduizenden mensen werden gemarteld en opgesloten en bijna vijfhonderd Brazilianen werden vermoord. „Ik wil Brazilië dertig tot veertig jaar terugdraaien. Toen was alles veiliger en beter. We gaan afrekenen met links gespuis en communisten. In ons vaderland is geen ruimte voor hen. Of ze onderwerpen zich aan onze wetten of ze ontvluchten het land of we stoppen ze in de gevangenis”, dreigde hij vorige week nog via een telefonische live-verbinding op een massabijeenkomst in São Paulo.

Wie is deze man die het grootste land van Latijns-Amerika tot op het bot verdeelt en verscheurt? Zijn aanhangers kennen hem bijna mythische eigenschappen toe en zien in hem hun grote redder. Zijn tegenstanders zijn doodsbang dat onder zijn leiding de democratie aan het wankelen wordt gebracht en er heel veel doden zullen vallen.

Italiaanse migranten

Jair Messias Bolsonaro - zijn ouders waren devote katholieken, vandaar zijn tweede naam - werd geboren in 1955 in Glicério, een kleine gemeente in de deelstaat São Paulo. Overgrootvader Vittorio Bolsonaro was tien jaar oud toen hij met zijn arme Italiaanse ouders eind 19de eeuw de lange overtocht maakte naar Brazilië, waar toen net de slavernij was afschaft en grote groepen migranten uit Europa naartoe trokken.

Jair Bolsonaro groeide op in een gezin van zes kinderen, zijn vader was een veredelde, illegale tandarts – hij had geen officiële opleiding maar omdat er geen lokale tandarts in de buurt was, kon vader Bolsonaro een eigen patiëntenbestand opbouwen en zijn gezin onderhouden.

Jair Bolsonaro ging na de middelbare school naar de militaire academie. Hij werd parachutist en werkte zich op tot legerkapitein. In 1986 kreeg de jonge dertiger landelijke bekendheid toen hij in opspraak raakte nadat hij zich in het tijdschrift Veja had beklaagd over de lage salarissen van officieren. Dit druiste in tegen de militaire discipline – Bolsonaro moest vijftien dagen de cel in. Twee jaar later kwam hij opnieuw in opspraak vanwege een terroristisch plan handgranaten in legerkazernes te gooien met als doel de regering onder druk te zetten om de salarissen te verhogen. Hoewel juridisch vrijgesproken, werd hij via een afvloeiingsregeling het leger uitgewerkt.

In een interview uit 1993 noemde oud-generaal Ernesto Geisel hem een onbetrouwbare militair die vooral aan zichzelf en aan zijn eigen financiële gewin dacht. „Hij was een lafaard in het leger en bovenal een slechte militair”, aldus Geisel.

De afgedankte militair Bolsanaro besloot de politiek in te gaan. Decennialang zat hij als een soort eenmansfractie in het Braziliaanse Congres. Hij sloot zich afwisselend aan bij verschillende christelijke, uiterst conservatieve partijen. Dit jaar wendde hij zich tot de sociaal-liberale partij (PSL) waarmee hij de verkiezingen zou winnen.

Veel kreeg Bolsonaro in al die jaren niet voor elkaar, wel viel hij op vanwege zijn frequente racistische, homofobe en misogyne uitspraken en door het verheerlijken van de dictatuur – zijn favoriete thema. Hij noemde deze periode de gouden eeuw van Brazilië, waarbij wat hem betreft veel meer doden hadden moeten vallen. „Ik heb liever een dode zoon dan een homoseksuele zoon”, zei hij in 2011 tegen Playboy. Tegen een vrouwelijk parlementslid zei hij eens dat ze het niet waard was door hem verkracht te worden.

Lange tijd werd Bolsonaro niet echt serieus genomen en een beetje als de gek van het parlement gezien. Maar de afgelopen vier jaar begon zijn ster te rijzen. Geteisterd door grote onvrede over de omvangrijke corruptie rondom staatsoliebedrijf Petrobras incasseerde de zittende linkse Arbeiderspartij (PT) zware klappen en belandde Brazilië in een politieke en economische crisis, met als dieptepunt de afzetting van president Dilma Rousseff en de gevangenschap van oud-president Lula da Silva wegens corruptie. Tijdens Rousseffs afzettingsprocedure droeg Bolsonaro zijn stem op aan de omstreden kolonel Carlos Ustra, tijdens de dictatuur verantwoordelijk voor duizenden martelingen. Ook van Rousseff, die destijds als militante communist lang gevangen zat.

Tropische Trump

Bolsonaro’s autoritaire en populistische stijl leverde hem de bijnaam ‘Tropische Trump’ op en de Brazilianen zien in hem de vurig gewenste leider die alles anders gaat doen. Zo is Bolsonaro vóór liberalisering van wapenbezit, Brazilianen moeten zich kunnen verdedigen tegen de geweldsgolf waarbij jaarlijks 60.000 moorden en ontelbare roofovervallen plaatsvinden. De politie moet criminelen standrechtelijk kunnen executeren en de leeftijd om kinderen als volwassenen te berechten wil Bolsonaro terugschroeven naar zestien jaar. Hij pleit verder voor traditionele, conservatieve en religieuze familiewaarden, hoewel hij daar zelf nu niet meteen het goede voorbeeld van is: hij heeft twee scheidingen achter de rug en heeft vijf kinderen bij drie verschillende vrouwen.

Nu Bolsonaro president wordt kunnen militairen dit keer langs democratische weg (in plaats van een staatsgreep) na drie decennia terugkeren in het centrum van de macht. Bolsonaro heeft de oud-generaal Hamilton Mourão aangesteld als zijn vicepresident en hij wil nog vier of vijf militairen benoemen op ministerposten.

Lees ook: Brazilië feest en vreest na verkiezingswinst Bolsonaro

Grote vraag is of de president Bolsonaro zijn extremistische en haatdragende retoriek zal matigen en er voor alle Brazilianen zal zijn. Niet eerder was de verkiezingscampagne zo fel, zo giftig en zo gewelddadig. Zelf werd hij tijdens een verkiezingstournee door een linkse, gestoorde tegenstander met een mes neergestoken. „Er is bijna dertig jaar lang haat en geweld gepredikt door Bolsonaro”, zegt Christiane Itabaiana, politicoloog aan de universiteit in Rio de Janeiro. „Al matigt hij zijn toon, dan nog kan bij zijn achterban de geest al lang uit de fles zijn. Heeft Bolsonaro die groep wel onder controle?”

    • Nina Jurna