China en Japan zijn weer vrienden, met dank aan vijandige Trump

Aan het eind van de driedaagse top in Beijing spraken de Chinese president Xi en de Japanse premier Abe over een sterke verbetering van hun moeizame relatie. Met dank aan de agressieve houding van de Amerikaanse president.

De Japanese premier Shinzo Abe, rechts, en de Chinese premier Li Keqiang bij een ceremonie in Beijing. Foto Andy Wong / AP

De Chinese president Xi Jinping lacht als hij de hand schudt van de Japanse premier Shinzo Abe. Dat is te zien op een enorme kleurenfoto die zaterdag het grootste deel beslaat van de voorpagina van de Beijing Qingnianbao, het dagblad van de communistische jeugdbeweging in Beijing. „De betrekkingen tussen Japan en China zijn weer op een normaal spoor gekomen, er is een positief nieuw begin gemaakt.”

Abe sloot zaterdag een driedaags bezoek aan Beijing af, het eerste officiële bilaterale bezoek van een Japanse premier aan China in zeven jaar. Abe sprak na afloop van zijn ontmoetingen met president Xi en met premier Li Keqiang van een nieuwe fase in de relaties, waarbij de verhouding was veranderd „van competitie naar coëxistentie”. Hij voegde daaraan toe: „Samen met president Xi Jinping wil ik een nieuw tijdperk voor China en Japan realiseren.”

Lees ook: Alle ballen op China, denken ze in de VS – de Koude Oorlog is voorbij

Heel andere toon

De twee leiders slaan daarmee een heel andere toon aan dan in 2014, tijdens een korte ontmoeting in de wandelgangen van een multilaterale bijeenkomst in Beijing. Toen kon er bij beiden nauwelijks een lachje af: het leek alsof Xi en Abe nauwelijks in elkaars gezelschap gezien wilden worden.

De man die China en Japan weer bij elkaar bracht, is de Amerikaanse president Donald Trump, overigens ongewild en onbedoeld. Zowel China als Japan heeft momenteel economisch, maar ook politiek last van de Verenigde Staten. China lijdt onder een handelsoorlog met de VS, en dat lijden zal voorlopig alleen maar groter worden. De VS dreigen hun heffingen op Chinese goederen per 1 januari 2019 verder te verhogen. Beide landen praten nauwelijks meer met elkaar om dit nog te voorkomen.

Japan heeft ook last van de handelsmaatregelen van de VS, zij het niet in de mate van China. Trump dreigt Japan met importheffingen op Japanse auto’s en auto-onderdelen. Japan en China vinden elkaar nu als voorstanders van vrijhandel en van een multilaterale wereld, ook al zijn beide landen historisch gezien zeker geen schoolvoorbeelden van open economieën.

Charmeoffensief

Maar er speelt meer. China kan het zich niet veroorloven zowel met de VS als met Japan in conflict te zijn, en daarom moet Xi wel toenadering zoeken tot Japan. Het verklaart zijn charmeoffensief naar Nederland en andere Europese landen, het verklaart ook de toenadering tot Japan.

Lees ook: Trump en zijn staf zetten China steeds meer neer als dé grote economische en militaire rivaal van de toekomst. Maar China trekt liever niet de aandacht

De relatie tussen China en Japan is altijd licht ontvlambaar geweest. Enerzijds komt dat door het oorlogsverleden, een verleden waarvoor Japan in Chinese ogen nooit oprecht berouw heeft getoond. Er speelt ook een slepend territoriaal conflict, dat er in 2012 toe leidde dat de onderlinge betrekkingen dramatisch verslechterden. De Japanse investeringen in China liepen daarna met een derde terug.

In dat jaar besloot Japan de Senkaku-eilanden, een archipel in de Oost-Chinese Zee die de facto onder Japans bestuur valt, ook officieel te nationaliseren. De Japanse overheid kocht de eilanden daartoe van een particuliere Japanse eigenaar. Dat leidde in China tot veel verontwaardiging en grootschalige protesten.

China claimt de eilanden namelijk ook, onder de naam Diaoyu-eilanden. Het zag de Japanse aankoop als de roof van Chinees territorium. In heel China vonden demonstraties plaats die soms gepaard gingen met geweld. Zo vloog er een fabriek van Panasonic in brand, een Japans warenhuis werd geplunderd en demonstranten forceerden toegang tot een hotel waarin ook een Japans consulaat-generaal was gevestigd. Er werd opgeroepen tot een boycot van Japanse producten en op straat werden Japanse auto’s vernield.

Conflict begraven

Nu lijken China en Japan het conflict rond de eilanden voorlopig te willen begraven. Dat maakt het voor de landen mogelijk de economische en financiële banden te intensiveren. Ze gaan zelfs gezamenlijke projecten uitvoeren in derde landen. Daarover werden meer dan vijftig principe-overeenkomsten getekend (zie inzet). Xi zal er heel blij mee zijn. Voor Abe zijn de projecten economisch gezien interessant, maar politiek lastig te verkopen.

Xi zoekt wereldwijd naar internationale samenwerking voor de realisatie van infrastructurele projecten onder de noemer ‘Nieuwe Zijderoute’. De VS doen aan die projecten niet mee. Ook veel andere landen, waaronder India, hebben er problemen mee onder Chinese leiding en volgens door China bepaalde regels aan infrastructurele projecten te werken die vooral China’s belangen lijken te dienen.

Ook Japan heeft moeite met de Nieuwe Zijderoute en dringt aan op openheid, transparantie, economische haalbaarheid en het voorkomen van te hoge schulden. Japan wil dan ook voorlopig niet hebben dat samenwerkingsprojecten onder die noemer worden gepresenteerd. Maar Chinese media presenteren de Japans-Chinese samenwerking in derde landen als een mogelijk eerste stap naar toekomstige samenwerking in het kader van de Nieuwe Zijderoute.

    • Garrie van Pinxteren