Merkel geeft leiding CDU op, wil nog kanselier blijven

De Duitse bondskanselier stelt zich niet herkiesbaar als partijleider van de CDU. Inmiddels hebben meerdere partijgenoten zich gemeld om haar op te volgen.

CDU-aanhangers in Hessen reageren op de eerste exit poll. Foto Kai Pfaffenbach/Reuters

Na het grote verlies van haar partij bij de deelstaatverkiezingen in Hessen, zondag, geeft bondskanselier Merkel het leiderschap van de CDU op. Merkel heeft dit volgens Duitse media maandagochtend aangekondigd in het presidium van de CDU.

Dit betekent niet dat ze ook als bondskanselier moet aftreden – ze zou haar termijn willen uitdienen. Maar het is wel een teken dat haar positie verzwakt is en dat ze ruimte begint te maken voor haar opvolging. Sinds 2005 is ze kanselier, sinds 2000 leidt ze de CDU.

Begin december moet de CDU op een partijcongres een nieuwe voorzitter kiezen. Merkel heeft tot nu toe steeds gezegd dat de functie van partijvoorzitter en kanselier in één persoon verenigd moeten zijn.

Afgelopen week deed ze al een uitspraak waarmee ze de weg voor haar opvolgers leek vrij te maken. Ze zei dat alle pogingen van haar voorganger om hun opvolgers aan te wijzen nergens op uitgelopen waren. „En dat is ook goed”, voegde ze daar aan toe.

De vluchtelingencrisis in 2015 heeft Merkel meer omstreden gemaakt. Critici bevinden zich ook in haar eigen partij. Veel kiezers vinden dat de CDU geen duidelijke koers meer heeft.

Namen die genoemd worden als mogelijke opvolgers zijn die van onder meer Jens Spahn (minister van Gezondheid), Annegret Kramp-Karrenbauer (secretaris-generaal van de CDU) en, als tussenpaus, politiek veteraan Wolfgang Schäuble (voorzitter van de Bondsdag).

Net als de CDU leed ook Merkels coalitiepartner SPD in Hessen een grote nederlaag. Onvrede over de regering in Berlijn speelde bij het verlies van beide partijen een grote rol.

De stabiliteit van de Duitse regering dreigt nu verder ondermijnd te worden. Tot een onmiddellijke breuk in de coalitie van CDU, CSU en SPD lijken de slechte resultaten niet te leiden. Maar SPD-leider Andrea Nahles dreigde daar wel mee. Ze noemde de toestand van de coalitie „niet acceptabel” en eiste dat de bestaande conflicten tussen de coalitiepartners snel worden opgelost. Een groot deel van haar partij wil liefst meteen breken.

Een lesje leren

De helft van de kiezers in Hessen zei tegen opiniepeilers dat ze de regeringspartijen in Berlijn een lesje wilden leren. De CDU bleef de grootste in Hessen, maar kelderde van 38,3 procent in 2013 naar 27 procent. De SPD zakte van 30,7 naar 19,8 procent. De Groenen werden even groot als de SPD en kwamen samen met de AfD (13,1 procent) als de grote winnaars uit de bus. De AfD zit nu in alle deelstaatparlementen.

De uitslagen bevestigen een landelijke trend dat de voorheen grote volkspartijen sterk verliezen, terwijl partijen links en rechts van het centrum snel groeien. Het partijenlandschap in Duitsland verandert daardoor ingrijpend en coalitievorming wordt complexer.

Twee weken geleden verloor de CSU, de Beierse zusterpartij van de CDU, in Beieren haar absolute meerderheid. De SPD werd daar gehalveerd, de Groenen en AfD groeiden sterk. Bij de bondsdagverkiezingen in september vorig jaar leden CDU/CSU en SPD ook al zware verliezen.

In Hessen hebben de CDU en de Groenen afgelopen vijf jaar zonder veel problemen samen geregeerd, onder leiding van minister-president Volker Bouffier (CDU). Deze twee partijen hebben zondag net genoeg stemmen gekregen om te kunnen doorregeren. Maar dat is slechts een meerderheid van één zetel, waardoor mogelijk een combinatie gevormd wordt van deze twee met de liberale FDP.

Update: Dit stuk is op 29 oktober 2018 geactualiseerd.

    • Juurd Eijsvoogel
    • David van Unen