Opinie

    • Arjen Fortuin

Voor de vorm: speelsheid is een groot goed, ook in design

Zap ‘Voor de vorm’ is een fijn programma waarin ontwerper Christien Meindertsma ons langs alledaagse voorwerpen gidst. Deze week werd de fiets onder de loep genomen.

Christien Meindertsma en haar gedemonteerde fiets in Voor de vorm (NTR)

Kijken we nog wel naar onze spullen? Niet naar wat ze allemaal kunnen dankzij de fijnzinnige elektronica die erin verstopt zit, maar naar hun fysieke vorm en basale, mechanische functies? Die verdwijnen uit beeld nu de dingen zelfs hun eigen internet hebben (the internet of things) dat weer allemaal eigen slimme gemaksdingetjes, netwerkgedoe en informatiezaken met zich meebrengt. Ik krijg er hardwareverlangen van – naar dingen die niet denken of rekenen en waar geen gekke piepjes uitkomen.

Dus vond ik het heerlijk om vorige week ontwerper Christien Meindertsma haast te zien verdwijnen in een wolk zeer fijn zand. Dat zand lag in hoge bergen opgetast en was de grondstof voor de helderste soorten glas. Glas was het onderwerp van de eerste aflevering van Voor de vorm, een achtdelige NTR-reeks waarin Meindertsma (1980) ons prettig langs alledaagse voorwerpen gidst.

Het glas bracht haar (uiteraard, zullen de kenners zeggen) naar Murano, het eilandje bij Venetië waar ooit de beste glasblazers op elkaars lip zaten. Ze vonden er het wijnglas met steel uit. Die laatste was een uiting van blazersmachismo: de heren wilden laten zien wie het beste blies. Waarop de camera even langzaam langs een steel omhoog gleed; een shot van een Italiaanse schoorsteen maakte de associatie af. Speelsheid is een groot goed, ook in design.

De tweede aflevering, donderdagavond, was nog mooier. Nu nam Meindertsma de fiets onder de loep, waarvoor zij naar fietsenmaker Frans van der Meer trok. Die demonteerde haar fiets voor haar. Enthousiast vertelde hij hoe alles om de lagers draaide. Schitterend was het om te zien hoe Van der Meer met een ruwe hand teder over een voortandwiel met ketting ging en iets zachts zei over de perfecte wijze waarop de ketting op het tandwiel paste.

Daarna werden de onderdelen van de fiets stuk voor stuk en spaak voor spaak op een grote witte vloer gelegd. De moderne fiets bleek behoorlijk ingewikkeld geworden, wat was nou eigenlijk de basis? „Misschien kunnen we het van een oude fiets leren”, opperde Meindertsma.

De boneshaker

Bij een verzamelaar van antieke fietsen maakte ze kennis met de boneshaker, een rijwiel uit 1870 dat zijn bijnaam dankte aan zijn gebrek aan comfort. Het ene na het andere prachtmodel kwam uit de garage van de verzamelaar. Met enige moeite beklom Meindertsma de kolossale Hoge Bi – een van de laatste modellen zonder tandwiel. De enige mogelijkheid om de snelheid te vergroten was om het voorwiel te vergroten, met angstaanjagende gevolgen.

We kregen uitgelegd waarom het klassieke frame, opgebouwd uit twee driehoeken, de krachten perfect verdeelt. Damesmodellen in het algemeen en omafietsen in het bijzonder zijn constructief gezien ondingen waardoor je harder moet trappen. Nederlanders interesseren zich amper voor snelheid, legde planoloog Marco te Brömmelstroet uit. We zitten fraai (maar inefficiënt) rechtop om al fietsend met elkaar te kunnen communiceren. Naar aanleiding van een shared space in Amsterdam had hij het zelfs over een dans.

Fijne televisie dus, dat Voor de vorm – volgende week is de bh aan de beurt. Er is nu toch al lekker veel design op tv omdat het Dutch Design Week is. Zo zag ik bij De toekomstbouwers (VPRO) een jonge ontwerper die een apparaatje heeft bedacht waarmee walvissen kunnen worden gewaarschuwd voor drukke scheepvaartroutes. De mens is een dier dat dingen maakt die andere dieren helpen om bij de mens uit de buurt te blijven – dat is eigenlijk best lief.

    • Arjen Fortuin