‘Misschien is het nu tijd voor een strenge, nare oom’

Brazilië Juist de bevolkingsgroepen waar hij het meest op afgeeft, steunen de extreemrechtse presidentskandidaat.

Inwoners van een favela staan op 7 oktober in de rij voor de opening van een stembureau in Rio de Janeiro. Foto Marcelo Sayao/EPA

In een groengeel T-shirt met een grote afbeelding van presidentskandidaat Jair Bolsonaro loopt Jean Pierre de Souza Cruz (46) vlot de steile trap op en toont het uitzicht vanaf zijn dak in de favela Vidigal. Duizenden opeengestapelde woninkjes schitteren in de felle zon. In de verte de oceaan. „Kijk dit prachtige uitzicht. Helaas wordt onze wijk verpest door de drugsoorlog. Corrupte politieagenten en zwaarbewapende drugsdealers bestrijden elkaar. Kogels vliegen om je oren. We hebben een sterke man nodig die orde op zaken komt stellen. Die man is Bolsonaro”, zegt Jean Pierre.

Als hij straks de deur uitgaat, trekt hij wel eerst een effen zwart shirt over zijn Bolsonaro- T-shirt heen. „Het heersende drugskartel in de wijk heeft ons verboden om op hem te stemmen. Ze zijn bang voor Bolsonaro”, zegt hij zachtjes.

Jean Pierre is een van de 147 miljoen Braziliaanse stemgerechtigden (op 210 miljoen inwoners) die zondag naar de stembus gaan in de meest cruciale presidentsverkiezingen sinds de terugkeer naar de democratie. Grootste kans maakt de extreem-rechtse oud-legerkapitein Jair Bolsonaro (63), die in de peilingen ruim voorloopt op Fernando Haddad van de linkse Arbeiderspartij (PT). Bolsonaro bejubelt de militaire dictatuur van Brazilië (1964-1985). Martelen en het standrechtelijk executeren van criminelen door de politie acht hij soms noodzakelijk. Hij is een voorstander van versoepeling van de wapenwet. En hij is omstreden door een reeks homofobe, seksistische en racistische uitlatingen.

Misschien hebben we nu meer aan een strenge nare oom zoals Bolsonaro

Rosy Souza bewoner sloppenwijk

Opmerkelijk genoeg blijkt Bolsonaro zeer populair in de sloppenwijken, waar de mensen wonen waar hij het meest op afgeeft en die hoogstwaarschijnlijk het meest van hem te lijden krijgen, mocht hij president worden: de zwarte en gekleurde Brazilianen en mensen uit het arme noordoosten van het land.

Lees ook: Brazilië flirt met terugkeer naar de militaire dictatuur

Als een vader

In haar minuscule huisje in Rio das Pedras, een sloppenwijk in het westen van de stad, stampt Rosy Souza (51) de knoflook fijn die ze gebruikt om Braziliaanse rijst te maken. Dagelijks reist ze anderhalf uur met de bus naar het rijke zuiden van Rio waar ze werkt als nanny van een kind van één. „Ik hield vreselijk veel van oud-president Lula da Silva. Twee keer heb ik op hem gestemd. Hij was als een vader voor me.”

Het was zijn manier van praten die haar als arme analfabeet hoop gaf. Bovendien investeerde Lula da Silva, die Brazilië regeerde tussen 2003 en 2011, in de massa arme Brazilianen waar hij zelf ook uit voortkwam. Zo kwam de zogeheten bolsa familia tot stand, een gezinsuitkering voor armen waarmee het Rosy lukte haar kinderen zonder honger op te voeden. Maar toen het grote corruptieschandaal Operatie Lava Jato aan het licht kwam, waarvoor inmiddels 130 politici en ceo’s zijn opgesloten, onder wie ook Lula zelf, stortte haar wereld in. „Zoveel miljarden zijn er gestolen van ons, de gewone hardwerkende bevolking. Dat Lula zich hiermee had ingelaten was een grote domper. Achteraf denk ik: we zijn verleid door zijn zachte en veelbelovende woorden. Er moet nu een radicale verandering komen. Een complete mentaliteitsverandering want corruptie zit diep in onze samenleving, van arm tot rijk. Misschien hebben we nu meer aan een strenge nare oom zoals Bolsonaro, die hard wil afrekenen met corruptie.”

‘Lui en dik’

In de eerste ronde van de verkiezingen, eerder deze maand, stemde in de zevenhonderd sloppenwijken van Rio de Janeiro een meerderheid op Bolsonaro, terwijl daar traditioneel het grote electoraat van de Arbeiderspartij (PT) woont. Volgens een onderzoek van Ibope, het Braziliaanse instituut voor Statistiek, is 47 procent van de gekleurde en zwarte Brazilianen van plan op Bolsonaro te stemmen, ondanks zijn racistische uitlatingen. Toen Bolsonaro eens gevraagd werd hoe hij het zou vinden als een van zijn zoons met een zwarte vrouw thuiskwam zei hij dat zoiets nooit zou gebeuren, „want mijn kinderen zijn goed opgevoed”. Hij bestempelde zwarte Brazilianen ook al als „lui en dik”.

De extreem-rechtse ex-militair Jair Bolsonaro lijkt zondag de eerste ronde van de stembusgang te gaan winnen. Lees daarover: ‘Mix van Trump en Duterte’ verleidt teleurgesteld Brazilië

„Mijn moeder was zwart en haar hele familie is zwart. Maar ik voel me niet aangesproken door dit soort uitlatingen”, zegt Jean Pierre de Souza Cruz. „Bovendien geloof ik niet dat hij het meent. In Brazilië, maar zeker in de favela’s drijven we op slachtofferschap. Zo van: ik ben arm, woon in de favela, ik heb geen kansen. Maar dat is onzin!” Vroeger was hij zelf drugsdealer. Op zijn veertiende was hij een zogeheten mula, hij moest pakketjes cocaïne transporteren. „Ik heb uiteindelijk een andere weg gekozen en ben gaan werken om eerlijk mijn geld te verdienen. Ik heb een kleine hostel maar door de drugsoorlog komen er geen toeristen meer, dus probeer ik als taxichauffeur mijn brood te verdienen. Bolsonaro kan ons weer trots maken en eigenwaarde geven.”

Op zoek naar een redder

Volgens politicologe en sociologe Christiane Itabaiana heeft de aantrekkingskracht van Bolsonaro, ook op bewoners uit sloppenwijken, te maken met het feit dat Brazilianen altijd op zoek zijn naar een ‘redder’. „Brazilianen zijn eeuwig op zoek naar de Messias – toevallig ook de tweede naam van Bolsonaro. Veel Brazilianen uit arme wijken voelen zich al jaren door de overheid in de steek gelaten, en vanuit de samenleving wordt er enorm op hen neergekeken. Intussen leven ze onder het gewelddadige juk van drugsgroeperingen of milities. Velen stemmen op Bolsonaro in de hoop straks deel uit te maken van de samenleving, maar of dat realistisch is valt zeer te betwijfelen.”

Jaarlijks zijn er zestigduizend moorden in Brazilië, waarbij veel van de slachtoffers vallen in sloppenwijken. De Braziliaanse politie, vorig jaar verantwoordelijk voor vijfduizend doden, is de grootste moordenaar van het land. Zwarte Braziliaanse mannen lopen negen keer meer kans vermoord te worden dan witte Braziliaanse mannen. Itabaiana: „Als je in een land waar al zoveel geweld is, ook nog eens mensen toestaat een wapen te dragen om zichzelf te verdedigen, brengt dat enorme risico’s met zich mee. Mogelijk zal de groep waar nu al de meeste slachtoffers vallen het nog meer moeten ontgelden. Racisme en vooroordelen zitten zeer diep geworteld in onze samenleving”, zegt Itabaiana.

Dat is ook de grote angst van Rosy’s buurvrouw Maria Salome. Zij moet niets hebben van Bolsonaro en is als gekleurde Braziliaanse juist doodsbang voor de toekomst. „Ik maak me grote zorgen over de veiligheid van mijn kinderen. Mensen zijn zo gehypnotiseerd door Bolsonaro, terwijl hij niet van zwarte Brazilianen houdt en ook niet van arme Brazilianen. Haten wij onszelf dan zo erg dat we werkelijk op een president gaan stemmen die een racist is?”

    • Nina Jurna