Recensie

Is dit het meest verontrustende boek van het jaar?

Timothy Snyder

In zijn nieuwe boek duidt Yale-historicus Timothy Snyder de opkomst van Poetin, Le Pen en Trump. Knap is hoe hij ogenschijnlijk ongerelateerde gebeurtenissen weet samen te smeden tot een betekenisvol (en uiterst verontrustend) narratief. (●●●●)

Vladimir Poetin in de presidentiële limousine op het Formule 1 parcours in Sotsji, op 17 oktober van dit jaar. Foto Alexei Druzhinin/AFP

Niet de minsten hebben de voorbije jaren gewaarschuwd voor het einde van de liberale wereldorde zoals die sinds de Tweede Wereldoorlog gestalte kreeg. Yale-historicus Timothy Snyder (1969) deed dat in On Tyranny (2017), geschreven als directe reactie op de verkiezing van Donald Trump. De liberale democratie zelf zou op het spel staan. Is dat nu doemdenken of gerechtvaardigde kritiek?

De Amerikaanse psycholoog Steven Pinker en auteur van het dit jaar verschenen Enlightenment Now wees erop dat het aantal democratieën de afgelopen eeuw juist alleen maar is toegenomen. Sterker: in vrijwel alle opzichten doen we het beter dan voorheen, het geluk ligt als het ware om de hoek. Maar wie garandeert dat die opgaande lijn voortduurt? Wat te maken van de ‘illiberale democratieën’ die overal ter wereld opduiken?

Snyders nieuwe boek, De weg naar onvrijheid, leest als één lange waarschuwing tegen het vooruitgangsoptimisme van Pinker en consorten. Dat zou ervoor zorgen dat we achterover leunen en het zicht op de werkelijkheid verliezen. En wanneer het dan plotseling tegenzit, maakt het ons gevoelig voor het tegenovergestelde idee, namelijk dat er slechts stilstand is. Poetins Rusland is hier de belangrijkste exponent van.

In De weg naar onvrijheid: Rusland, Europa, Amerika rekent Snyder hardhandig af met beide varianten van dit type denken. Het boek is zowel een manhaftige poging om het monster van het heden in de bek te kijken, als een hartstochtelijk pleidooi voor het terugwinnen van historische tijd. Wie dat wil, zo stelt Snyder, moet zien grip te krijgen op de periode 2010-2017.

Daarom begint hij zijn relaas met de vliegtuigcrash nabij Smolensk (waarbij in 2010 onder meer de Poolse president Lech Kaczynski omkwam) en eindigt hij met het presidentschap van Trump. Daartussen passeren de inval in Oekraïne, de cyberoorlog van Poetin tegen het Westen, de Russische escapades van de ‘mislukte zakenman’ Trump en de doorbraak van het Europese nationaal-populisme.

Knap is hoe Snyder hier ogenschijnlijk ongerelateerde gebeurtenissen weet samen te smeden tot een betekenisvol (en uiterst verontrustend) narratief. Hij wijst op de enorme versnelling van de tijd die gedurende deze periode optrad, hoofdzakelijk dankzij de smartphone. Dat speelde een bepaald type politicus in de kaart: politici die overal dreiging ontwaren en vijanden zien en hun land in een oneindige cyclus van slachtofferschap plaatsen. Ze ‘verdrinken de toekomst in het heden’.

Dit is wat Snyder ‘politiek van de eeuwigheid’ noemt. Eeuwigheidspolitici nemen niet de moeite beleid te formuleren, maar leveren een bombardement aan illusies. Of creëren zoveel chaos dat de werkelijkheid aan het zicht onttrokken wordt. Je zou daarbij aan Trump kunnen denken, maar ook aan Marine Le Pen, Matteo Salvini of Viktor Orbán.

Meedogenloos pragmatisme

Het beste voorbeeld van een eeuwigheidspoliticus is Vladimir Poetin. Dat mag verbazen. De Russische president staat immers vooral bekend vanwege zijn meedogenloze pragmatisme. Maar daar is niet alles mee gezegd. Kijk naar zijn ideeën, zegt Snyder. Die blijken gebaseerd op één van meest virulente reactionairen uit de voorbije eeuw: Ivan Iljin (1883-1954). In een goddeloze wereld is een aardse verlosser nodig die alle macht heeft, meende hij. Iljin verheerlijkte oorlog en willekeur. Wat telde waren niet feiten, maar mythes. Democratie stond volgens hem gelijk aan ‘embryo’s die hun eigen soort’ mogen kiezen. Snyders analyse van dit inktzwarte denken en de wijze waarop Poetin zich hiervan bedient verklaren veel over Ruslands houding ten opzichte van het Westen.

Nationalisten in verschillende landen dreigen Europa uit te hollen. De strijd om de Europese waarden wordt bepalend voor het verkiezingsjaar 2019. Lees ook: Het grote gevaar voor Europa komt nu van binnenuit

Politici als Poetin, Le Pen of Trump, zo maakt Snyder overtuigend duidelijk, komen niet uit de lucht vallen. Ze vormen de keerzijde van een andere mythe die Snyder aanduidt als de ‘politiek van de onvermijdelijkheid’. Het is de notie van een ‘End of History’, de idee dat we als vanzelf richting een toekomst bewegen waarin de wereld steeds democratischer, rechtvaardiger en welvarender wordt. Het is de overtuiging dat de toekomst meer van het heden is, dat de wetten van de vooruitgang bekend zijn en er geen alternatief bestaat.

In de Verenigde Staten nam dit de vorm aan van een vrijemarkt-kapitalisme, dat daar niet alleen als een natuurlijk gegeven werd beschouwd, maar dat ook als vanzelf tot democratie en welvaart zou leiden, en daarmee tot geluk. In Europa manifesteerde die onvermijdelijkheidspolitiek zich in de gedaante van wat Snyder ‘het sprookje van de wijze natiestaat’ noemt – het idee dat we in eeuwenoude natiestaten leven die van de geschiedenis hebben geleerd, die steeds verder integreren en als vanzelf naar een vreedzame en welvarende wereld bewegen. Ook de Sovjet-Unie kende zo’n samensmedend verhaal, maar dat sneuvelde in 1991. Sindsdien triomferen de Amerikaanse en de Europese varianten.

Het verloop van de Irak-oorlog bleek een veeg teken. Later bracht de financiële crisis van 2008 de enorme ongelijkheid in Amerika aan de oppervlakte. Ook het verhaal van de ‘wijze natie’ kwam onder druk te staan. Eerst door de Eurocrisis, vervolgens door de Russische invasie van Oekraïne. Het zette een streep door het ideaal van een alsmaar uitdijende Unie. Nationaal-populisme nam een hoge vlucht en Poetin hielp daar graag een handje aan mee met leningen en gerichte aanvallen van internettrollen.

De ironie van het sprookje van de wijze natiestaat is dat zowel voor- als tegenstanders van de EU erin geloven. Want volgens Snyder ként Europa helemaal geen verleden van soevereine natiestaten. Spanje, Frankrijk, Engeland, Nederland, Oostenrijk, et cetera waren imperia, en niet toevallig viel het opdoeken van deze (overzeese) rijken samen met het begin van de Europese integratie. De de-kolonisatie had het Oude Continent in een existentiële crisis gestort. En de Europese integratie was daarop het antwoord: ze was in eerste plaats een zachte landing voor voormalige wereldrijken.

Sprong in het duister

Dat is wat je noemt een prikkelende stelling. En niet zonder consequenties, want als de Europese landen hoegenaamd niet als afzonderlijke natiestaten hebben bestaan, wil dat tevens zeggen dat je niet naar dat verleden terug kunt. De Britten denken dat ze terugkeren naar hun knusse natiestaat; in werkelijkheid wagen ze de sprong in het duister. Poetin wist dat de hele tijd al, aldus Snyder. Rusland was immers het eerste Europese imperium dat niet opteerde voor de zachte landing van de Europese integratie. Iljin geloofde al dat de toekomst behoorde aan imperia, niet aan natiestaten. Wie voor een Nexit pleit trapt met open ogen in de val die Poetin voor de Europeanen heeft gezet.

Het zijn dergelijke provocerende theses die De weg naar onvrijheid tot een waar leesavontuur maken, al hangt alles zo nu en dan wel heel nadrukkelijk met alles samen. En het schema ‘onvermijdelijkheidspolitiek’ versus ‘eeuwigheidspolitiek’ doet zo nu en dan gekunsteld aan. Maar juist die schematisering stelt Snyder in staat ons de wereld in een nieuw daglicht voor te stellen, zij het een uiterst schril licht. Zijn doel is om ons wakker te schudden, ons de ogen te openen voor het immense gevaar dat politieke mythes in zich bergen.

Denk zelf na, zegt Snyder. Laat je niet afleiden door twijfel zaaiende eeuwigheidspolitici. Niet voor niets is De weg naar onvrijheid opgedragen aan verslaggevers, ‘ helden van deze tijd’. Wie niet door het heden wenst te worden opgeslokt moet beginnen zijn geschiedenis te zien voor wat die is.

Timothy Snyder treedt op 13 november op in de Balie in Amsterdam.
    • Marijn Kruk