Filosoof van Rotterdam én van de verlichting nu geëerd bij de universiteit

Verlichting Het monument voor de filosoof Pierre Bayle (1647-1706) moest weg uit Crooswijk en staat nu op de campus van de Erasmus Universiteit.

Dat de wereldberoemde wijsgeer en schrijver Pierre Bayle (1647-1706), bijgenaamd ‘de filosoof van Rotterdam’, in eigen stad werd geëerd met niet meer dan een straatje van krap honderd meter lang, en dat nog pas sinds 1959, begon bijna 300 jaar na zijn dood te jeuken. In 2004 kreeg kunstenaar Paul Cox de opdracht om een monument te ontwerpen dat een plaats zou krijgen in Nieuw-Crooswijk.

Hij maakte een ‘teksthuis’, op het eerste gezicht opgetrokken uit hout, in werkelijkheid bestaand uit panelen van keramiek waarin 15 regels van Bayle zijn ingebakken, en met vier bronzen banken gericht op de windstreken. „Als teken van de tolerante samenleving”, zegt Cox telefonisch vanuit Frankrijk, het land dat Bayle in 1681 als hugenoot ontvluchtte om zich in Rotterdam te vestigen. Hij werd hoogleraar aan de Illustere School en publiceerde de Dictionnaire historique et critique (1697) en het populair-wetenschappelijke tijdschrift Nouvelles de la Republique des Lettres (1684-1687).

In het werk van Pierre Bayle neemt het thema religieuze tolerantie een belangrijke plaats in. Zijn levensmotto was: „Schaam je, om uit naam van je godsdienst op te roepen tot geweld.” Toen hij het wijd verspreide geloof naar het rijk der fabelen verwees dat God kometen inzet om onheilsboodschappen te versturen, kostte dat Bayle in 1693 zijn Rotterdamse baan. Hij vond bijgeloof en afgoderij moreel verwerpelijker dan atheïsme en manifesteerde zich aldus als een van de vroegste vertegenwoordigers van de Verlichting.

Na zijn ontslag wijdde Bayle zich volledig aan zijn oeuvre. Hij werd begraven in de Waalse Kerk aan de Hoogstraat, in 1922 gesloopt. Alle stoffelijke resten uit de kerk kregen een gezamenlijke plek op de begraafplaats Crooswijk.

Daar vlakbij kwam Paul Cox’ teksthuis te staan. „Het moest meer zijn dan iets op een sokkel”, zegt de kunstenaar die 15 regels koos uit het essay waarin Bayle aantoonde dat de komeet van 1680 geen goddelijke aankondiging van de zondeval was geweest. Die regels kun je op je laten inwerken als je op een van de bronzen banken zit.

„Het monument is bedoeld als gebruiksobject, als een vrijplaats”, zegt Cox. Omdat jongeren uit Crooswijk dit kennelijk nogal letterlijk opvatten, kwamen er klachten over overlast. Cox: „Ik vind het nog steeds absurd dat de voorzitter van de toenmalige deelgemeenteraad zich heeft laten paaien door de klagers.” Waar het Baylehuis als baken van tolerantie was gedacht, werd het net zo controversieel als de filosoof die het gedenkt.

„Door de crisis ging het met de invulling van Nieuw-Crooswijk minder snel”, zegt Siebe Thissen van het Centrum Beeldende Kunst, een van de opdrachtgevers van het monument. „Het teksthuis stond op een kale vlakte, het werd een blowplek.” Volgens Paul Cox had de deelgemeente bovendien verzuimd om verlichting rond het monument aan te brengen.

Thissen: „Nu het op de campus van de universiteit staat, kunnen we verband leggen met het Pierre Baylegebouw daar. Het staat in een betere context. Het is een heel mooi monument waar je even kunt nadenken over de wereld.”

Op 2 november om 15.00 uur wordt het Pierre Bayle Monument door het CBK officieel overgedragen aan de Erasmus Universiteit.
    • Frank van Dijl