Erdogans omstreden nieuwste pronkstuk

Nieuw vliegveld

Maandag gaat het nieuwe vliegveld in Istanbul open, althans een deel ervan. Het bouwproject is onderwerp van controverse. Volgens schattingen zijn er honderden doden gevallen bij de aanbouw van de luchthaven.

Een politie-afzetting bij het nieuwe vliegveldhoudt betogers maar ook werkers buiten. Foto Bulent Kilic/AFP

Op het toneel van het kunst- en cultuurcentrum in Göztepe, een buitenwijk van Istanbul, staat een bouwsteiger met een doodskist ervoor. Drie acteurs met gele helmen op doen alsof ze werken. Een van hun collega’s is zojuist van de steiger gevallen en overleden. Zijn dood wordt door de manager van het bouwbedrijf gebagatelliseerd. „Ik denk dat hij zelfmoord heeft gepleegd”, zegt hij. „Anders is zijn dood niet te verklaren in deze superveilige werkomgeving.”

Het theaterstuk is op de planken gezet door twee vakbonden, die aandacht wilden vragen voor de slechte arbeidsomstandigheden bij de nieuwe luchthaven van Istanbul. Het is een zwarte komedie. De drie hoofdpersonen symboliseren de dove, de stomme en de blinde. Ze krijgen van hun voorman te horen dat ze zich beter gedeisd kunnen houden.

De realiteit. De afgelopen maanden waren er diverse protesten en stakingen van bouwvakkers tegen de slechte werkomstandigheden. De directe aanleiding was een botsing tussen twee minibusjes, waarbij zeventien arbeiders gewond raakten. Lang niet het eerste incident. Volgens officiële cijfers zijn er al 35 doden gevallen. De drie grote vakbonden schatten dat het werkelijke dodental in de honderden loopt. Het is niet te verifiëren, veel incidenten worden niet geregistreerd.

Nihat Demir (27) is een van de initiatiefnemers van de theatervoorstelling. Hij werkt voor Dev Yapi-Is, een van de grootste vakbonden van Turkije, en baseerde het stuk op zijn eigen ervaringen bij de aanleg van het vliegveld. „Ik was ingehuurd als topograaf om het gebied in kaart te brengen”, zegt Demir, een jongen met lang donker haar en een kort geknipte baard. „Maar ik was er ook om te zien wat de situatie was. We hoorden zo veel verhalen over slechte omstandigheden.”

Elke twee of drie dagen gebeurde er wel een ongeluk, vertelt Demir. „Soms vielen er gewonden, soms vielen er doden. Een bouwvakker viel van een terminal in aanbouw en kwam om het leven. Een ander overleed nadat een bulldozer per ongeluk een grote hoeveelheid zand over hem heen kieperde. Toen zijn familie drie dagen niets van hem had vernomen, begonnen ze hem te zoeken. Ze moesten zelf uitvinden dat hij dood was, het bedrijf had hen niet ingelicht.”

Nepalese schoonmakers vonden enkele dagen geleden nog het lijk van een arbeider. Hij was in een put gevallen. Zijn lichaam zou daar drie dagen hebben gelegen. Zijn identiteit is niet bekend.

Projecten voor het ‘Nieuwe Turkije’

Tegen deze grimmige achtergrond zal de nieuwe luchthaven maandag officieel worden geopend. Het is een van de vele grote bouwprojecten die president Recep Tayyip Erdogan heeft gelanceerd. De nieuwe bruggen, dammen, winkelcentra, musea en moskeeën moeten zijn ‘Nieuwe Turkije’ een nieuw aanzicht geven. Het meest ambitieuze project is de luchthaven. Die moet uitgroeien tot de grootste ter wereld, hét luchtverkeersknooppunt tussen Europa, Azië en Afrika.

Turkije wil profiteren van de groeiende transcontinentale luchtvaartmarkt en wil de Arabische Golfstaten voorbijstreven als belangrijkste transithub naar Eurazië. De luchthaven moet een capaciteit krijgen van 200 miljoen passagiers per jaar. Dat is twee keer zoveel als Atlanta, nu de drukste luchthaven ter wereld. En er moeten vluchten komen naar 350 steden. Dat is meer dan Frankfurt, dat nu de meeste bestemmingen heeft.

Maar de luchthaven is nog lang niet klaar. De terminal, die een oppervlakte van anderhalve vierkante kilometer heeft, is zo goed als af. De loopbanden werken, het klimaatsysteem functioneert. Maar de vloer is nog bedekt met stof, en overal lopen mannen met gele hesjes. Door de hoge ramen is de rest van uitgestrekte bouwterrein te zien. Het wemelt van de hijskranen die naast half afgebouwde gates staan.

De planning was dat de opening van de nieuwe luchthaven zou samenvallen met de sluiting van het oude vliegveld Atatürk. Maar dat is niet gelukt. Maandag is weliswaar de officiële opening, maar de luchthaven wordt pas begin volgend jaar echt in gebruik genomen. Tot die tijd blijft Atatürk open en gaat er slechts een beperkt aantal vluchten vanaf het nieuwe vliegveld. Het hele project moet in 2022 gereed zijn.

Dat Erdogan vasthield aan de opening op 29 oktober, heeft alles te maken met symboliek. Maandag bestaat de Turkse republiek namelijk 95 jaar en hij wil dat aangrijpen om de opening historisch cachet te geven. De luchthaven heeft nog geen naam, maar er is al geopperd om hem te vernoemen naar Erdogan of naar zijn favoriete sultan, Abdülhamit II.

Weinigen twijfelen aan de noodzaak van een nieuwe luchthaven in Istanbul, want Atatürk kampt al jaren met capaciteitsproblemen. „De luchtvaart in Turkije groeit met 12 procent”, zegt Kadri Samsunlu, directeur van IGA, het consortium van bedrijven dat het project realiseert. „Dat is twee keer zoveel als mondiaal. Maar door de capaciteitsproblemen van Atatürk, worden we beperkt in onze groei. Met de nieuwe luchthaven zal Istanbul optimaal kunnen profiteren van zijn geografische ligging.”

Het vliegveld is onderdeel van een groter project om het noorden van Istanbul te ontwikkelen. Daar was Erdogan als burgemeester in de jaren 90 nog fel op tegen, omdat het de „laatste longen van Istanbul” zou vernietigen. Maar als premier staakte hij zijn verzet. Een derde brug over de Bosporus is inmiddels gereed en moet het noorden beter bereikbaar maken. Naast de luchthaven wordt namelijk een heuse stad gebouwd.

Het project biedt Turkish Airlines de kans om verder te groeien. De luchtvaartmaatschappij had een moeilijke periode na de golf van aanslagen in Turkije en de mislukte coup. Maar inmiddels is het daarvan hersteld. „We vervoeren 200.000 passagiers per dag”, zegt Fatig Karaman, directeur communicatie van Turkish Airlines. „Daarmee komen we dit jaar uit op 75 miljoen passagiers, een record. We zullen in 2019 meer vliegtuigen kopen en bestemmingen openen.”

Half publiek, half privaat

Maar de luchthaven is onderwerp van controverse. En dat betreft niet alleen de arbeidsomstandigheden, maar ook vermeend nepotisme. Het project is toegekend aan bedrijven die nauwe banden hebben met Erdogan. De overheid staat garant voor hun inkomsten, wat inhoudt dat elk verschil tussen het gegarandeerde en het werkelijke aantal passagiers op rekening komt van de belastingbetaler.

Een consortium van vijf bedrijven (Kalyon, Cengiz, Limak, Kolin en MNG) kreeg in 2013 de concessie. Zij wonnen de afgelopen jaren de ene na de andere tender voor grote overheidsprojecten. Zoals de meeste projecten is de nieuwe luchthaven half publiek en half privaat. Dat houdt in dat de bedrijven huur betalen aan de staat. In ruil mogen ze de luchthaven 25 jaar lang uitbaten, met een winstgarantie van de overheid.

Dat de luchthaven uitgerekend in één van de belangrijkste natuurgebieden van Istanbul ligt, heeft tot zware kritiek geleid van milieuactivisten. Er is veel bos gekapt om plaats te maken voor het project. Bovendien ligt het pal naast een belangrijke migratieroute voor vogels. In de lente en de herfst trekken honderdduizenden vogels voorbij, op weg van Europa naar Afrika.

Lees ook:In Turkije kan de luchtvaart niet zonder de overheid

Zeynel Arslangündoğdu, een ornitholoog van de Universiteit van Istanbul, zei tegen de krant Radikal dat de vogels een risico vormen voor vliegtuigen. „Als er in de herfst 50.000 tot 100.000 vogels vliegen boven de luchthaven Atatürk, dan vliegen er in de lente 400.000 vogels boven de nieuwe luchthaven.” Dit kan volgens hem zorgen voor een „scenario à la Alfred Hitchcock”, een verwijzing naar de film The Birds van de Britse regisseur.

Luchtvaartexperts waarschuwen om het vliegveld niet te gebruiken tijdens migratieperioden. Ze raden aan tijdelijk uit te wijken naar de tweede luchthaven Sabiha Gökcen, aan de Aziatische kant van Istanbul. Enkele luchtvaartmaatschappijen hebben uit voorzorg hun operaties al verplaatst, zoals Qatar en Jordan Airlines.

Volgens de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie is het gebied eigenlijk niet geschikt voor een luchthaven. In het gebied lagen voor de bouw maar liefst 65 kunstmatige meren, als gevolg van de winning van zand- en steenkool. De bedrijven hebben de groeves nooit dichtgegooid, dus die waren volgelopen met regenwater. Daarom moest het gebied 125 meter worden opgehoogd.

„De ondergrond is erg zwak”, zegt geoloog Seyfettin Atmaca. „Alleen met grote aanpassingen kon dit gebied gebruikt worden voor een luchthaven. Ze hebben de bodem gestabiliseerd door betonnen pilaren in de grond te slaan. Dit is een dure methode. Om de kosten te drukken hebben ze het gebied slechts 65 meter opgehoogd in plaats van 125 meter. De heigaten zorgen in combinatie met de zwakke bodem en het grondwater voor een ander risico: aardverschuivingen.”

Oververmoeidheid

De meeste bouwvakkers die aan de luchthaven werken, komen niet uit Istanbul. Het zijn Syriërs, Afghanen, en voormalige seizoensarbeiders uit het oosten van Turkije of uit de regio rond de Zwarte Zee. Omdat er in de landbouw weinig werk is te vinden, trekken ze naar de stad. Ze vinden een baan bij een bouwbedrijf en trekken van project naar project, heel Turkije door. Ze wonen in krappe, tijdelijke onderkomens bij de bouwplaats. Hun familie zien ze vrijwel nooit.

Volgens vakbondsman Demir zijn veel ongelukken het gevolg van overmoeidheid. De arbeiders worden gedwongen lange dagen te maken, omdat het project op tijd af moet zijn. Bovendien moeten ze elke dag uren reizen naar de bouwplaats en terug naar hun onderkomens elders in de stad. „We moesten om 5.00 uur opstaan zodat we om 8.00 uur konden beginnen. ’s Avonds kwam je om 11.00 uur weer thuis. Als je wilde douchen, stond je een uur in de rij. Vijf uur slaap per nacht was veel.”

Na het ongeluk met de twee shuttlebusjes riep de vakbond op tot een algehele staking. Duizenden arbeiders gaven daar gehoor aan. De onrust werd met harde hand de kop in gedrukt. Ruim zeshonderd stakers werden aangehouden, onder wie de leider van Demirs vakbond. Een deel is weer vrij.

Dat geldt niet voor de zoon van Sevin Dede, een vakbondsmedewerker. „Hij ging een dag na het ongeval naar de luchthaven om de arbeiders te helpen”, vertelt Dede, een frêle vrouw. „Sindsdien zit hij in een cel met 43 anderen. Ik was al bang dat hij zou worden opgepakt. Maar hij heeft niets verkeerd gedaan; hij heeft slechts een beroep gedaan op het stakingsrecht, dat is vastgelegd in onze grondwet.”

De vloer glimt en blinkt in de nieuwe luchthaven van Istanbul. Foto Bulent Kilic/AFP
    • Toon Beemsterboer