De Zwitsers horen nu ‘nee’ in Brussel

Gevolgen Brexit

Zwitserland zit niet in de EU, maar doet er wel zaken mee, net als de Britten straks. „Door Brexit zijn de rijen nu gesloten.”

Overleg tussen Ignazio Cassis (rechts) en zijn Britse collega Jeremy Hunt in Bern op donderdag. Foto Peter Schneider/AP

Twee mannen benen een gebouw van de Europese Commissie in Brussel uit, dossiers onder de arm. Ze kijken getergd. Eentje begint meteen te bellen. Journalisten roepen: „Hoe gingen de onderhandelingen? Komt er een akkoord?” De mannen weigeren commentaar en duiken een taxi in.

Twee Britse onderhandelaars, na de zoveelste gespreksronde in Brussel? Nee. Het zijn Zwitsers. Beelden van de twee staatssecretarissen die met lege handen uit Brussel vertrokken, waren dagen in de Zwitserse media te zien. Ze kregen bijna een mythische functie: David tegen Goliath.

De Britten willen de Europese Unie uit. De Zwitsers willen juist meer samendoen met de EU, al willen ze geen lid worden. De twee landen hebben een compleet andere relatie met de EU. Ze sleutelen op hetzelfde moment aan die relatie. En ze delen een probleem: wat zíj willen, kan Brussel ze niet geven.

Londen en Bern willen maximale toegang tot de interne markt, mét behoud van nationale regels die EU-lidstaten zelf moesten opgeven. Brussel is strenger dan vroeger om Brexit, zei de Zwiterse minister van Buitenlandse Zaken Ignazio Cassis dit jaar tegen Bloomberg. „Door Brexit zijn de rijen gesloten. We hebben een partner die minder geneigd is ons tegemoet te komen.” Een hoge functionaris in Bern, anoniem want het ligt politiek gevoelig, zegt: „Steeds als wij wat willen, zegt Brussel: dat gaat niet. Altijd krijgen we te horen dat de regels voor iedereen hetzelfde moeten zijn. Dat Zwitserland niet uitgezonderd wordt, omdat de Britten het dan ook willen. Brussel begrijpt niet dat wij soms ook willen zeggen: „On ne peut pas.”

Wie met EU-vertegenwoordigers is gezien, wordt ‘verrader’ genoemd. De Zwitserse pers zet de EU als monster neer

Willen de Zwitsers ‘nee’ kunnen zeggen als teken van soevereiniteit? „Ja”, zegt de functionaris. „Heb je gezien wat hier voor posters op straat hangen?”

Zwitserland hangt vol posters van de radicaal-rechtse Volkspartij SVP. Die organiseert Europa-referenda: tegen de internationale rechtsorde die stelt dat buitenlandse rechters kunnen prevaleren boven nationale rechters, tegen vrij personenverkeer in Schengen (waar Zwitserland in zit), tegen nieuwe Schengenregels die het terroristen moeilijker maken wapens te kopen. Op de posters staat simpelweg ‘Stem ja voor directe democratie’ of ‘Ja voor zelfbestemming’. Wie kan ertegen zijn? Sterker nog, het logo van de SVP ontbreekt. De kleuren (veel oranje) suggereren zelfs dat de gematigde christen-democraten erachter zitten. Net als in het VK, Hongarije of Italië wordt hier expliciet de vraag opgeworpen of internationale verdragen en afspraken legitiem zijn, als ze nationale soevereiniteit beknotten. Zulke referenda appelleren rechtstreeks aan patriottisme. Zo is de nieuwe wapenwet in Schengen volgens de radicaal-rechtse parlementariër Jean-Luc Addor „anti-Zwitsers”.

Als niet-EU-land doet Zwitserland aan veel EU-dingen mee: grote delen van de interne markt, Schengen, academische samenwerking, enzovoort. Al die afspraken zijn in ruim 120 akkoorden vastgelegd. Als een van de twee partijen één akkoord opzegt, vervallen ze alle 120. Doordat de SVP steeds referenda over samenwerking met de EU uitschrijft – en ze soms wint, zoals die over immigratiequota in 2014, die de regering niet kan uitvoeren omdat het strijdig is met haar EU-akkoorden gebaseerd op vrij personenverkeer – wordt dit bouwwerk fragieler. Elke paar maanden staan alle afspraken tussen Zwitserland en zijn directe buren op losse schroeven. Dat is vervelend, want zij behoren tot elkaars grootste handelspartners. 300.000 mensen steken dagelijks de Zwitserse grens over voor werk. Anderhalf miljoen EU-burgers wonen in Zwitserland. Het leidt ook tot permanente politieke frictie, verwijten en beschuldigingen. In geen jaren was de verhouding Bern-Brussel zo slecht. Mensen die met EU-vertegenwoordigers werden gezien, zijn ‘verraders’ genoemd. De pers zet de EU als monster neer.

Zwitserland voordeeltjes? Dan willen die Britten die ook

Functionaris in Brussel

Ondanks die anti-Europese stemming willen de Zwitsers, zo blijkt ook uit peilingen, aan steeds meer EU-zaken meedoen. De regering wil toegang tot de Europese elektriciteitsmarkt, vrije roaming-regeling en kapitaalmarkt. Brussel stemde in met onderhandelingen, op één voorwaarde: dat beide partijen éérst die 120 bestaande afspraken in een vast, stabiel ‘raamakkoord’ gieten. Over dat raamakkoord praten Bern en Brussel nu. Een vereiste is dat de Zwitsers, net als Noorwegen, Liechtenstein en de EU-lidstaten, dan automatisch Brusselse wetgeving overnemen. Zo vermijd je psychodrama’s, elke paar maanden. De Zwitsers willen dat automatisme niet. Althans, niet op alle terreinen. Dat is strijdig met de directe democratie.

Lees meer over de relatie Zwitserland-EU: De Brexit gijzelt ook Zwitserland

98 procent van de onderhandelingen met Brussel is afgerond. Nu zit de boel vast op twee punten, waar beide kanten een principezaak van maken. Probleem één is dat bedrijven of kleine zelfstandigen uit de EU die een klus in Zwitserland doen, dat acht dagen van tevoren bij de Zwitserse autoriteiten moeten melden (om fraude en loondumping tegen te gaan). Andersom hoeft dat niet. Volgens Brussel is dit discriminatie van buitenlandse bedrijven – hét grote taboe op de interne markt. De EU wil daarom dat Zwitserland die acht-dagenregel en de salarisbescherming schrapt, zoals Oostenrijk en Luxemburg laatst ook deden. Waarom zou je lidstaten strenger aanpakken dan niet-lidstaten? Maar de Zwitserse vakbonden willen de salarisbescherming houden. Met de SVP zorgen zij dat de regering geen concessie aan Brussel kan doen. Ze weigeren zelfs met Bern te onderhandelen.

De Raspoetin van Brussel

De EU kan evenmin bewegen. „Als Zwitserland voordeeltjes krijgt”, zegt een Brusselse functionaris, „willen de Britten die ook. Zeker op sociaal vlak.” EU-lidstaten willen dat de Commissie één verhaal heeft voor Bern én Londen. Dus bemoeit de hoogste Commissieambtenaar, Martin Selmayr, zich met de Zwitserse onderhandelingen om te zorgen dat de twee dossiers synchroon lopen. Selmayr heeft in Zwitserland gestudeerd en leerde er zwemmen. EU-landen vertellen hem waar hun grenzen liggen. Maar de Zwitsers projecteren hun woede op hem. Ze noemen hem ‘de Raspoetin van Brussel’.

Probleem twee is dat EU-burgers na vijf jaar werken in een ander EU-land recht hebben op een uitkering, omdat ze sociale lasten hebben betaald. In Zwitserland kan dat pas na vijftien jaar. Brussel wil dat dit omlaag gaat naar vijf jaar, als de Zwitsers toegang krijgen tot de hele interne markt. Gelijke monniken, gelijke kappen. De Zwitsers weigeren.

„Als onze onderhandelaars nu de deur dichtslaan en zeggen, ‘Brussel kan de pot op’, worden ze als nationale helden binnengehaald”, zei een Zwitserse betrokkene laatst op een conferentie over dit raamakkoord in Genève. Alles wat er werd gezegd, was off the record: iedereen kon vrij spreken. Dat gebeurde ook: bij sommigen kwam de stoom bijna uit de neusgaten. Veel deelnemers waren kwaad en cynisch. Ze vonden Brussel „oneerlijk” en „inflexibel”. Dissonanten waren er nauwelijks, behalve één buitenlander die zei dat het VK en Zwitserland aan „superioriteitsgevoelens” lijden. „Wij zijn de derde handelspartner van de EU”, kaatste een ex-ambassadeur. „Jullie hebben ons nodig. Waarom zo hautain? Moeten de populisten hier volgend jaar de verkiezingen winnen?”

De Neue Zürcher Zeitung concludeerde deze week dat het raamakkoord „in duigen ligt”. Als dat zo is, dreigt de EU de Zwitserse effectenbeurs nogmaals slechts voor één jaar (in plaats van permanent) als gelijkwaardig te erkennen. Dat gebeurde vorig jaar ook. In Zwitserland, dat leeft van de haute finance, werd dat als een soort oorlogsverklaring gezien. De Zwitserse revanche ligt klaar: de 1,3 miljard euro aan jaarlijkse contributie voor deelname aan de interne markt, niet uitbetalen. Minister Cassis zei afgelopen week dat hij „de onderhandelingen nog dit jaar hoopt af te ronden”. Maar de leider van de liberale partij, Petra Gössi, wil ze opschorten omdat „Zwitserland niet klaar is voor een raamakkoord”. Sommigen hebben nu voorgesteld om er… een referendum over te houden.

    • Caroline de Gruyter