Ara Güler was de chroniqueur van het oude Istanbul

In deze rubriek elk weekeinde een necrologie van iemand die recent is overleden. Ara Güler (1928-2018) reisde de hele wereld over maar was vooral bekend door zijn foto’s van Istanbul.

Ara Güler op zijn negentigste verjaardag. Foto's Ozan Kose / AFP

Niets weerspiegelt de melancholieke ziel van Istanbul beter dan de zwart-wit foto’s die Ara Güler maakte van de stad. De beroemde Turkse fotograaf, die liefkozend ‘het oog van Istanbul’ werd genoemd, overleed op 17 oktober op 90-jarige leeftijd aan hartfalen. Hij is vorig weekend onder grote publieke belangstelling begraven in Istanbul.

In zijn lange carrière reisde Güler de hele wereld over om nieuwsgebeurtenissen te fotograferen. Hij was verbonden aan het prestigieuze fotopersbureau Magnum en werkte voor grote tijdschriften als Paris Match en Stern. Hij kreeg vele internationale beroemdheden voor zijn camera, onder wie Orson Welles, Pablo Picasso, Winston Churchill, Alfred Hitchcock en Salvador Dalí.

Maar Güler zal vooral worden herdacht vanwege de iconische zwart-wit foto’s die hij in de jaren vijftig en zestig maakte van Istanbul. De Turkse schrijver Orhan Pamuk gebruikte ze voor zijn boek Istanbul: herinneringen en de stad. De nostalgische foto’s zijn een perfecte illustratie bij Pamuks jeugdherinneringen en reflecties op de stad. Ze geven een beeld van vervlogen periodes en verdwenen plekken in een stad die in hoog tempo is gegroeid en veranderd. Daarom is het werk van Güler voor Turken doortrokken van hüzün, de weemoed die zo typerend is voor Istanbul.

Foto's Ozan Kose / AFP

Güler werd in 1928 geboren als Aram Güleryan in een Armeens gezin in Istanbul. Op zijn 22ste kreeg hij zijn eerste camera, een Rolleicord II. Hij begon zijn carrière bij de fotoredactie van de krant Yeni Istanbul. Toen Time-Life zich in 1958 vestigde in Turkije, nam het tijdschrift Güler in dienst als correspondent Nabije Oosten. Enkele jaren later ontmoette Güler de Franse fotografen Henri Cartier-Bresson en Marc Riboud en trad hij toe tot persbureau Magnum.

Güler zag fotografie niet als kunst, maar als een visuele vorm van geschiedschrijving. „Fotografie is belangrijker dan kunst”, zei Güler eens. „Wij fotografen zijn chroniqueurs die de visuele historie van onze tijd vastleggen. Kijk naar foto’s uit de negentiende eeuw. Ze geven ons de meest waarachtige glimp van die tijd. Historici trachten een zekere mate van emotie en verbeelding te leggen in hun schrijven; foto’s tonen ons de waarheid. Daarom zijn ze belangrijker dan kunst. Foto’s zijn levende geschiedenis.”

Enorm archief

Güler heeft het grootste fotoarchief van Turkije in de twintigste eeuw nagelaten; het telt zo’n 800.000 foto’s. Zijn werk is opgenomen in diverse collecties, onder andere van het George Eastman Museum in de Verenigde Staten, de nationale bibliotheek van Frankrijk in Parijs en het nieuwe Ara Güler Museum in Istanbul.

Het museum opende dit jaar, ter ere van Gülers negentigste verjaardag, zijn deuren in het Bomontiada-complex, een verzameling bars, restaurants en poppodia, gevestigd in de oude bierfabriek van Bomonti. De eerste tentoonstelling, getiteld Islik Calan Adam (De fluitende man), loopt nog tot 15 november en is gratis toegankelijk.

De tentoonstelling valt enigszins tegen voor iemand van Gülers statuur. Er hangen prachtige foto’s, onder andere de reportage die Güler in 1952 maakte over Armeense vissers in Istanbul en foto’s van de antieke stad Aphrodisias, die Güler in 1958 bij toeval ontdekte toen hij in de provincie Aydin was om een dam te fotograferen.

Maar de tentoonstelling toont slechts enkele foto’s op groot formaat, terwijl er meer dan genoeg ruimte is. Veel foto’s gaan bovendien over zijn persoonlijke leven, terwijl Istanbul zijn belangrijkste onderwerp was. Ook zijn de begeleidende teksten alleen in het Turks, waardoor internationale bezoekers veel informatie moeten missen.

Gelukkig is de tentoonstelling tijdelijk en heeft het museum grotere ambities. Gülers enorme archief, dat was gevestigd in zijn appartement in Beyoğlu, is verhuisd naar het nieuwe museum en wordt gecatalogiseerd. Op den duur wil de curator de inrichting van het appartement in ere herstellen, precies zoals het was, maar dan in het museum in Bomotiada.

Lede ogen

Op latere leeftijd was Güler een levende legende in Turkije. Tot vlak voor zijn dood zochten fans hem op in Ara Café, waarvan hij de eigenaar was en dat vol hangt met zijn werk. Toch was de liefde niet altijd wederzijds. In interviews kon hij vinnig uit de hoek komen, zoals toen hij in 2015 kritiek kreeg omdat hij president Erdogan had gefotografeerd. „Natuurlijk neem ik een foto van Erdogan. Ik fotografeer moskeeën, kathedralen en leiders. Ik heb vier oorlogen gezien. Ik heb alle Turkse leiders gefotografeerd. Jullie kunnen me niet intimideren.”

Gülers zag met lede ogen aan hoe Istanbul was veranderd. „Godzijdank heb ik de oude foto’s van Istanbul in de jaren vijftig en zestig. Anders zouden die dagen van weleer zijn vergeten. Er is niets over van de oude stad. De esthetiek is veranderd. De beschaving ontwikkelt zich, maar mensen zijn hun gevoel voor schoonheid kwijt.”

Tijdens Gülers begrafenis werden zijn foto’s op een scherm geprojecteerd. Lefteris Pitaraki / AP
    • Toon Beemsterboer