Brussel bewijst liefde voor Italië

Europese samenwerking

De problemen met Italië gaan verder dan de omstreden begroting. Het land keurt het economische EU-beleid af.

Veel Europese leiders vinden een openbaar frontaal politiek gevecht over de Italiaanse begroting te gevaarlijk. Filippo Monteforte / AFP

Eigenlijk was hij een beetje teleurgesteld, Giuseppe Conte. Zoekt Rome ruzie, speelt Europa niet mee. Toen de Italiaanse premier donderdag het woord kreeg tijdens de lunchtop over de eurozone in Brussel, had hij een groots antwoord klaar voor iedereen aan tafel die boos over was over zijn „mooie” Italiaanse begroting, met een extra groot tekort van 2,4 procent. Conte wilde vertellen wat niemand zag: hoe deze regering Italië eindelijk groei ging brengen, na jaren Europees bezuinigingsbeleid, wat ze wel niet deed tegen corruptie.

Probleempje: niemand had Conte rechtstreeks aangevallen. Aan hun meest intieme ronde toppentafel – met een vredige vaas bloemen in het midden – hadden de leiders zonder grote woorden en verwijten hun lunch opgepeuzeld. De Italiaanse begroting? Daar kijkt de Europese Commissie naar – en die kent de regels.

Soms toont juist behoedzaamheid aan tafel hoe groot de zorgen zijn. Want de Italiaanse regering van Lega en de Vijfsterrenbeweging, zo is de inschatting in Brussel, heeft niet zomaar een begroting gepresenteerd met een te hoog tekort. „Dit is een existentieel probleem”, vat een hoge Europese diplomaat de vrees in Brussel samen: het gaat om de toekomst van Europese samenwerking.

Het probleem is namelijk niet alléén dat de afwijking „ongekend” is, in de woorden van Eurocommissaris Pierre Moscovici. Dat is ‘maar’ de cijfermatige kant. Wat de botsing extra gevaarlijk maakt is de politieke lading. Met Italië heeft de eurogroep na Griekenland in 2015 nu opnieuw een lidstaat in haar midden die de uitgangspunten van het gemeenschappelijk economisch beleid afkeurt. De Griekse premier Tsipras bleek – na vele crisistoppen en onder druk van de ineenstorting van zijn land – tot inkeer te brengen.

Lees ook: Begrip voor Italië? Niet van landgenoot Draghi

Gevaarlijke rebellen

De vicepremiers Matteo Salvini van Lega en Luigi Di Maio van de Vijfsterrenbeweging kunnen gevaarlijker rebellen worden. Italië is groter en sterker dan Griekenland en het kan zich meer veroorloven nu crisis en besmettingsgevaar minder grote risico’s zijn.

Die ruimte benutten Salvini en Di Maio voor wat zij zelf graag voorstellen als een groot gevecht met Europa. Tussen Lega en de Vijfsterrenbeweging zijn tal van politieke geschillen, maar een strijd tegen een ‘dictaat’ van Europa verbindt hen. Als ze het lang genoeg volhouden, hopen ze er de Europese verkiezingen in eigen land mee te winnen, volgend jaar mei. Met name Salvini werkt hard aan zijn contacten met andere nationalistische leiders in Europa, zoals Viktor Orbán in Hongarije en Marine le Pen in Frankrijk.

Italië, een van de oprichters van de EU, werkt aan een beweging tegen Europese samenwerking. De begroting voor 2019 is een nieuw front in die strijd, naast migratie. Er wordt dan ook rekening mee gehouden dat Italië zijn begroting inderdaad niet aanpast, zoals Di Maio en Salvini al aankondigden.

Vingertje uit Berlijn

In de marge van de eurotop werd premier Conte alvast onder druk gezet. Regels zijn regels, Giuseppe, en jij bent de baas, hielden enkele leiders hem voor. Houd je vicepremiers in toom! Vertel ze dat ze spelen met de toekomst van Italië!

Maar een frontaal politiek gevecht in het openbaar over de Italiaanse begroting vinden veel Europese leiders gevaarlijk. Premier Rutte kwam donderdag in Brussel nog het meest in de buurt. Hij zei tijdens de eurotop aan tafel dat hervormen van de eurozone „wel lastig” wordt zo. Waarom zouden de eurolanden meer risico’s gaan delen als Italië ze op eigen houtje gróter maakt?

Lees ook: Wat kan Europa doen nu de Italiaanse begroting 'significant afwijkt'

Duitsland bijvoorbeeld is achter de schermen kritisch, maar houdt zich in het openbaar gedeisd. „Op een vingertje uit Berlijn wordt altijd scherper gereageerd”, meent een betrokkene. „Dat voedt de confrontatie waarvan Salvini en Di Maio kunnen profiteren.” Daarom komt het aan op de Commissie: de politiek neutrale hoeder van de Europese regels en afspraken. Eurocommissaris Moscovici onderstreepte deze week dat Italië net als elke lidstaat zelf de prioriteiten binnen zijn begroting stelt: groei aanjagen, armoede bestrijden, daar heeft de Commissie niets tegen. De vraag is alleen of het wérkt, als je tegelijk de kosten van een oplopende staatsschuld moet betalen.

Liefde voor Italië

Moscovici somde de bewijzen van Europese liefde voor Italië op. Wist u bijvoorbeeld dat Italië sinds 2015 al voor 30 miljard euro heeft geprofiteerd van Europese flexibiliteit jegens begrotingen? Dat Italië een topontvanger is van Europese structuur- en investeringsfondsen: 44,7 miljard tussen 2014 en 2020? Dat de Commissie nog 8,9 miljard euro extra heeft gegeven voor onder meer infrastructuur, breedband, ziekenhuizen? Bij de ingestorte brug in Genua laatst was meteen Europees geld voor de wederopbouw. Zoals er ook extra hulp kwam na de vluchtelingencrisis en na aardbevingen.

Een dag later drukte een Europarlementariër van Lega in Straatsburg ferm zijn schoen – made in Italy – op een papier dat naast Moscovici lag. Hij eiste respect. De Eurocommissaris twitterde later: „Eerst lach je en doe je het af omdat het belachelijk is, daarna wen je aan symbolisch geladen geweld, en op een dag word je wakker met het fascisme.”

Correctie (26 oktober 2018): In een eerdere versie van dit stuk luidde de kop 'Oprichter van EU is nu tegen Europa'. Italië is een van de oprichters van de EU, niet dé.

    • René Moerland