‘Ik ben méér dan alleen de Shell-man’

Gerrit Zalm | Informateur van kabinet-Rutte III Nu ‘zijn’ kabinet er een jaar zit, wil oud-informateur Zalm terugkijken. Op de dividendmaatregel, zijn rol als commissaris bij Shell. En hij vindt: Rutte III moet ook samenwerken met Forum voor Democratie. „Why not?”

Alexander Pechtold had bij een slijterij om de allergrootste fles whiskey gevraagd. Hij kocht ook een negentiende-eeuws ‘presentatieglas’ met een gravure van het Nederlands Rijkswapen. Met dat glas in een kistje en een drieliterfles Jack Daniel’s ging Gerrit Zalm begin oktober 2017 naar huis. Het waren de cadeaus van de leiders van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie voor zijn werk als informateur van het kabinet-Rutte III. Als het aan de onderhandelingstafel vastliep, had Gerrit Zalm hen soms één voor één bij zich geroepen. En dan was er whiskey.

Het werk zat erop. Zalm deed een tv-optreden bij Pauw en bij Omroep West, daarna zei hij publiekelijk niets meer over ‘zijn’ kabinet. Nu het een jaar geleden is dat het kabinet-Rutte III op het bordes stond van Paleis Noordeinde, wil Gerrit Zalm (66) wel terugkijken.

Hij zit in de eetkamer van zijn huis in Scheveningen, met vooral veel werk van kunstenaar Gerti Bierenbroodspot – en ook van Herman Brood, Ed van der Elsken. In de gang foto’s van Zalm: met Beatrix, Wim Kok. En een schilderij waarop hij achter een flipperkast staat. De gang noemt hij zelf ‘het Gerrit Zalm-museum’.

Rutte III is volgens hem een „stabiel kabinet”. „Ze houden elkaar vast, ze bakken elkaar geen poetsen.”

En nee, zegt hij ook, hij had in de zomer van 2017 niet voorzien dat de afschaffing van de dividendbelasting zo’n „big issue” zou worden.

Als Zalm – prominent VVD’er, oud-minister van Financiën, ex-bankier, toezichthouder bij ratingbureau Moody’s en Shell – in die tijd al zorgen had, dan was het over de ministers en staatssecretarissen. „Niet om de mensen zelf. Het was een objectieve zorg. Mark Rutte was de enige die al eerder minister was geweest. Er waren er ook die nog nooit in de Tweede Kamer hadden gezeten. Dat is niet zonder risico.”

Heeft u dat risico besproken met Rutte?

„Ja. Hij wilde wel graag meer mensen met ervaring hebben, maar de andere partijen kwamen niet met oude rotten. Je kunt moeilijk zeggen: waarom neem je Onno Ruding [oud-CDA-minister] niet voor Financiën? Maar de zorg kwam niet uit. Het is een goed stel mensen. Neem iemand als Carola Schouten, die speelt de sterren van de hemel. De enige die in de problemen kwam, was Halbe Zijlstra en die had juist wél ervaring in een kabinet, als staatssecretaris. Zijn uitglijder hadden we niet voorzien.”

Ziet u het als een verkeerde inschatting, dat u de weerstand tegen de afschaffing van de dividendbelasting niet heeft voorzien?

„Nee.”

U denkt niet: dat hadden we beter moeten voorbereiden? Bij andere thema’s gebeurde dat soms wel: als ze dit erover vragen, zeggen wij dat.

„Nee, nee. Mensen als Rutte en de minister en staatssecretaris van Financiën moeten zich gewoon kunnen redden. In de formatie is er lang en breed over gesproken en het was duidelijk dat dit bij de linkse partijen, en waarschijnlijk ook bij de PVV, niet zou stuiten op enthousiasme. En in het regeerakkoord stond een verhaal waarom die afschaffing nuttig en nodig was.”

Heeft het kabinet het daarna goed uitgelegd?

„Dat heb ik niet van dag tot dag gevolgd, ik ben een politicus in ruste. Maar blijkbaar niet, nee.”

U bent commissaris bij Shell. Shell wil van de dividendbelasting af. Lukte het u als informateur om aan de onderhandelingstafel niet óók de Shell-man te zijn?

„Als informateur ben ik onmiddellijk gestopt met mijn werkzaamheden voor Shell. Ik kreeg ook niet meer betaald. En ik heb de afspraak gemaakt dat ik me na mijn terugkomst een half jaar lang op geen enkele manier zou bezighouden met Nederlandse dingen. Dat ik niets van wat ik hoorde in de formatie zou doorvertellen aan Shell. En dat ik Shell-geheimen ook niet aan de onderhandelingstafel zou vertellen. En dan stel je je ook nog terughoudend op als het gaat over gas of dividendbelasting.”

U bent bij die onderwerpen niet sturend geweest aan de onderhandelingstafel?

„Nee. Maar het is natuurlijk altijd lastig. Edith Schippers was eerder ook informateur en ze was nog minister van Volksgezondheid. Je hebt het zelfs als je een professor neemt: het gaat in zo’n formatie ook over geld voor onderwijs en onderzoek.”

Shell had wel een heel direct en duidelijk belang bij de afschaffing van de dividendbelasting.

„Dat is zo. Ik wist alleen, toen ik begon, helemaal niet dat het een ding zou worden. Van gas wist ik het wel. Maar niet van de dividendbelasting. Ik heb dus meteen met Shell contact opgenomen om de banden door te knippen.”

Op het moment dat het op tafel kwam?

„Nee, al daarvoor.”

U heeft het niet zelf op tafel gelegd?

„Nee.”

Dat was de VVD?

„Dat is wat ik heb gelezen. Ik voel me niet vrij om daar iets over te zeggen.”

U heeft zich nooit bemoeid met de uitleg van die maatregel? ‘We moeten het doen, want...’

„Nee, nee, nee. Daar ben ik ervaren genoeg voor. Om me te realiseren dat dat not done is.”

Bekijk ook: Het eerste jaar kabinet-Rutte III

Er is ook nog de beeldvorming. Dacht u niet: hier zit een Shell-man en daar een oud-Unilever-man, Rutte. Dus net de twee bedrijven die zo’n belang hebben bij dit plan?

„Rutte is daar al honderd jaar weg.”

U heeft nooit gedacht: wij tweeën moeten nu extra goed opletten?

„Jawel. Daarom heb ik de afspraken met Shell schriftelijk vastgelegd, met hulp van de landsadvocaat. Shell is zelf ook beducht voor dit soort situaties. Daarom hebben ze gezegd: jij mag je in het eerste half jaar met geen enkel Nederlands onderwerp bemoeien. Er was in de onderhandelingen op een gegeven moment voorlichting door ambtenaren over het zogenoemde gasgebouw, de samenwerking van de staat en oliemaatschappijen bij de gaswinning. Daar werd verteld wat de positie zou zijn van Shell en Esso en wat zij vonden dat er moest gebeuren. Dat mag ik natuurlijk nooit meenemen naar Shell. Er werden ook dingen gezegd over de positie van Shell waarvan ik dacht: ik weet niet of dat wel een goede weergave is. Maar dat zeg je dan niet.”

U bent nu weer voluit de Shell-man. Vindt u het jammer dat de afschaffing van de dividendbelasting niet doorgaat?

„Vanuit Shell betreur ik dat natuurlijk. Maar ik ben méér dan een Shell-man.”

Wat bedoelt u?

„Ik ben ook nog burger, grootvader...”

En oud-informateur van dit kabinet.

„En erelid van de VVD. Dus mijn leven bestaat niet alleen uit het behartigen van de belangen van Shell.”

Denkt u er dan vanuit al die verschillende rollen anders over?

„De uitkomst zoals die nu is, was onvermijdelijk nadat Unilever had besloten om zijn hoofdkantoor niet te verhuizen. Unilever was evident een van de grootste lobbyisten voor de afschaffing. Dat heb ik uit de pers begrepen, ik heb ze zelf nooit aan de lijn gehad. Dat wilde ik niet. Er was in die tijd maar één keer iemand van buiten die mij belde, een burger. Die begon over box 3. Ik vroeg: hoe komt u aan mijn nummer? Dat was uit het telefoonboek.”

Wat vindt u ervan dat Unilever met een sms’je aan premier Rutte liet weten dat de verhuizing naar Rotterdam niet doorgaat?

„Nou, het is fijn dat ze het vertellen. Maar verder, er wordt tegenwoordig meer getext dan gebeld. Wij deden in de onderhandelingen ook veel met appjes. Dat is minder intrusive. Je kunt ook in vergadering zijn.”

Om zeven uur ’s ochtends is Rutte nog niet in vergadering.

„Misschien ligt hij in bed, je weet nooit. Dus dat er niet is gebeld, vind ik niet zo’n punt.”

Het staat volgens u niet voor de moeizame verhouding tussen politiek en bedrijfsleven?

„Nee, dat lijkt mij niet. Ik weet ook niet of het allemaal zo erg is tussen de politiek en het bedrijfsleven.”

Over en weer lijkt er irritatie te zijn. Denk aan ING-commissaris Henk Breukink die vindt dat politici hun toon moeten matigen.

„Ik heb begrepen dat hij niet sprak namens ING. Ik vind dat je respect moet hebben voor elkaars rol. Maar ik zie geen crisis, ik denk ook dat het regeerakkoord redelijk bedrijfsvriendelijk is en wat er nu is bedacht als alternatief voor de afschaffing van de dividendbelasting, is dat ook. Je moet niet Unilever en ING nemen en zeggen: het loopt niet goed tussen het bedrijfsleven en de politiek. Wie tevreden is, hoor je niet.”

ING-commissaris: ‘Politici moeten hun toon matigen’

In het debat over de afschaffing van de dividendbelasting die niet doorgaat, steunde een flink deel van de oppositie een motie van wantrouwen. De schade lijkt hoe dan ook groot te zijn voor het kabinet.

„Het is water under the bridge, gedane zaken nemen geen keer. Het is een hele toestand geweest, nu is er een besluit dat de hele oppositie fantastisch vindt. Waarom zou dat permanente wonden moeten slaan? Ik vond het een motie van wantrouwen van niks. Alleen maar omdat Rutte zijn woorden niet helemaal terugnam.”

Hoe vindt u dat het kabinet omgaat met de oppositie? In de regeringsverklaring stond: de deur van de Trêveszaal staat op een kier.

„Een kier is niet erg uitnodigend, vind je wel?”

Er had ook kunnen staan: de deur staat wagenwijd open.

„Precies. Een kiertje, dan is de deur zo dicht.”

Zo ziet de oppositie het ook.

„Dat is onvermijdelijk. Dan hadden ze maar mee moeten doen. Dit is zoals het gaat met meerderheidskabinetten.”

Zelfs als die meerderheid maar één zeteltje is?

„Ja. We moeten even zien hoe het afloopt voor de Eerste Kamer, na de Provinciale Statenverkiezingen. Anders moet je weer gaan wheelen en dealen. Daar is Rutte buitengewoon bedreven in. Dan gaat de deur vanzelf wat meer open.”

En dan?

„Dan zul je compromissen moeten sluiten met een deel van de Eerste Kamer. Met de PvdA of GroenLinks. Of met Forum voor Democratie. Dat kan ook natuurlijk.”

Op welk thema zou het kabinet een compromis kunnen sluiten met Forum voor Democratie? Migratie?

„Geen idee, we weten nog helemaal niet waar de problemen zullen ontstaan. Maar als Forum voor Democratie een beetje een goede uitslag haalt bij de verkiezingen en ze komen met een flinke club in de Eerste Kamer, dan moet je toch... Je gaat toch zoeken naar steun en op sommige onderwerpen kun je die van hen krijgen. Why not? Je kunt niet kieskeurig zijn.”

Why not? Ziet u voor zich dat partijen als D66 of de ChristenUnie dat willen?

„Die partijen lagen bij elkaar ook ingewikkeld. Dit is zoals ik ertegenaan kijk. Maar misschien ben ik te pragmatisch. Je kunt zeggen: ik wil geen steun van de SP of Forum voor Democratie, maar als je die kunt krijgen, is dat meegenomen. Je wilt toch je regeerakkoord uitvoeren? Maar we laten het over aan de grote stuurman.”

Mark Rutte. Die misschien naar Brussel vertrekt om voorzitter te worden van de Europese Raad van regeringsleiders?

„Ik denk het niet. En als het wel gebeurt, hoor je dat pas op het laatste moment.”

En dan valt het kabinet?

„Dat hoeft niet per se.”

Wat zou uw advies dan zijn, als oud-informateur van Rutte III: moet de VVD dan bijvoorbeeld oud-minister Edith Schippers vragen om premier te worden?

„Dat zou kunnen. Je kunt een tussenpaus premier maken. Of iemand van de zittende ministers. Of zelfs een fractievoorzitter, al lijkt me dat minder voor de hand liggen.”

Premier Stef Blok?

„Bijvoorbeeld. Maar tot nu toe zegt Rutte dat hij dit kabinet tot een goed eind wil brengen. Dan moeten we daar maar even van uitgaan.”

    • Guus Valk
    • Petra de Koning