Een overbodig ziekenhuis met een huiselijke sfeer

MC Slotervaart Het Amsterdamse MC Slotervaart, dat dreigt te sluiten nu het in acute geldnood verkeert, leed al vanaf het begin grote verliezen.

Vanaf het begin leed het Slotervaartziekenhuis grote verliezen en kampte het met leegstand Foto: ANP/Evert Elzinga

De receptioniste van het Slotervaartziekenhuis heeft het „beredruk” deze woensdag. Patiënten bellen massaal om te vragen of afspraken en geplande operaties doorgaan. Ze kan geen duidelijkheid geven, ze weet het ook niet.

Hoe lang kan een ziekenhuis in surseance verantwoord open blijven? Ingehuurde krachten gaan elders aan het werk, de spoedpost is dicht, leveranciers komen niet meer. „Vanochtend vroeg hebben wij een vrouw met een kapotte hand geholpen die dacht dat ze nog bij de eerste hulp terecht kon”, vertelt Els Reitsma in het ziekenhuisrestaurant waar ze al 20 jaar werkt. Dat is nog open. Maar de voorraad droogt op, net als het vertrouwen dat het ziekenhuis blijft bestaan.

Zou het nu echt over zijn? Medewerkers van het Amsterdamse Slotervaartziekenhuis hebben al veel meegemaakt, maar MC Slotervaart overleefde altijd. Het is dan ook geen doorsnee ziekenhuis. Het is een multiculturele smeltkroes in Amsterdam-West, een ziekenhuis met een aparte gemoedelijke huiselijke sfeer. Een „warm familieziekenhuis”, zegt Reitsma, „zonder onderscheid tussen artsen, verplegers en ondersteunend personeel.”

Communisten en socialisten

Het werd ooit opgericht door de gemeente Amsterdam voor de „buitenkerkelijken” om tegenwicht te bieden aan alle verzuilde ziekenhuizen in de stad. De katholieken hadden het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis, de protestanten de Hervormde Diakonessen Inrichting. De communisten en socialisten van Amsterdam wilden een eigen ziekenhuis voor de ouderen en de zwakkeren in de stad. Dat stuitte op weerstand. Eind jaren zestig was de Rijksoverheid er juist voorstander van om het aantal bedden in Nederland terug te brengen. Maar CPN-wethouder Harry Verheij slaagde er in 1969 toch in de Haagse scepsis te overwinnen.

Wat bij de strijd voor een eigen ziekenhuis minder aandacht kreeg, was een aanpassing van de plannen aan de veranderende werkelijkheid. In de jaren zestig van de vorige eeuw voorspelden demografen een rappe groei van Amsterdam tot ver boven de 1 miljoen inwoners. Maar in plaats daarvan zette vanaf 1968 een daling in die zestien jaar zou aanhouden. Terwijl Amsterdammers naar Purmerend en Almere trokken, bleef de planning van het Slotervaartziekenhuis als een soort Noord/Zuidlijn doordenderen.

Gevolg: bij de opening in 1976 van het Slotervaartziekenhuis kampte de regio Amsterdam met een overschot van 1.800 ziekenhuisbedden. Daar voegde het Slotervaart 900 bedden aan toe. Het toenmalige College voor Ziekenhuisvoorzieningen, op dat moment de belangrijkste adviseur van de minister van Volksgezondheid, stelde een half jaar na opening in een vertrouwelijk rapport voor om tien klinieken in Amsterdam te sluiten en het Slotervaart om te bouwen tot een academisch ziekenhuis. Kortom, al een half jaar na opening werd heimelijk overwogen het ziekenhuis ingrijpend te veranderen.

Vanaf het begin leed het Slotervaartziekenhuis grote verliezen en kampte het met leegstand. Is het Slotervaartziekenhuis soms een overbodig ziekenhuis? „Natuurlijk”, beaamde een net vertrokken directeur in 1978. In de gemeenteraad groeiden ook de twijfels over de enorme kostenpost en bestuurlijke onrust. Directeuren kwamen en gingen.

Lees ook over het Zuiderzeeziekenhuis, dat failliet is verklaard: Lelystad wil het regioziekenhuis niet kwijt

Maar tegelijkertijd voldeed het ziekenhuis aan de verwachtingen van de linkse politici. Het werd een eigenzinnig gemeentelijk ziekenhuis met artsen in loondienst, soms ideologisch gedreven, in plaats van de artsen die zich via een maatschap laten inhuren. En het Slotervaart werd het afvoerputje van Amsterdam, een vangnet voor probleemgevallen. In de jaren tachtig was het dé plek voor aidspatiënten.

Maar toenmalig minister van Volksgezondheid Til Gardeniers (CDA) was niet onder de indruk. In 1982 kwam zij met een landelijk saneringsplan waarbij het ziekenhuis de deuren moest sluiten. Nog geen zes jaar na opening stond het personeel met spandoeken op het Binnenhof. Zij voelden zich gesteund door de gemeenteraad. De Amsterdamse politiek wierp zich weer vol overgave voor de belangen van hetziekenhuis. Jaren van verliezen en dure interimdirecteuren volgden. Totdat ook de gemeente het niet meer trok.

In 2006 wordt het Slotervaartziekenhuis het eerste ziekenhuis dat in een advertentie te koop wordt gezet. Het heeft ook de primeur om als eerste als stichting te worden omgevormd tot een BV. Noodgedwongen. Grondspeculant Jan Schram redde het ziekenhuis samen met Aysel Erbudak. Maar na het overlijden van Schram in 2012 brak een machtsstrijd uit en bestuurlijke chaos. Zo kwamen in 2013 de volgende redders aan boord: Loek Winter en Willem de Boer. Het ziekenhuis wacht nu op weer nieuwe redders, maar is dat realistisch?

„Het is nu ernstiger dan ooit”, zegt Reitsma in ‘haar’ restaurant. Een loodgieter stapt binnen, Mohamed El Hajjioui. Hij werkt al jaren in het Slotervaartziekenhuis en heeft deze woensdag gehoord dat ingehuurde technici hun spullen moeten weghalen. El Hajjioui: „Om te janken is het.”

Dit artikel is mede gebaseerd op het boek De Kraak van het Slotervaartziekenhuis (2015) van Jeroen Wester en Bas Soetenhorst.
    • Jeroen Wester
    • Joris Kooiman